Dabarun Nazarin Adabin Hausa
أساليب دراسة الأدب الهوساوي
Said Muhammad Gusau
DABARUN NAZARIN
ADABIN HAUSA
Sa’idu Muhammad Gusau
Benchmark Publishers Limited
Abuja Bauchi Gusau Enugu Ibadan Kano Minna Zaria
© Sa’idu Muhammad Gusau, 2008
Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya,
Jami’ar Bayero, Kano
ISBN-978-8130-48-8
An fara bugawa a Shekarar 1995
(Kamfanin Fisbas Media Ser
ɓ
ices Kaduna)
An sake tsarawa da bugawa a 2008
(Benchmark Publishers Limited)
Benchmark Publishers Limited
Kano-Nigeria
ƘUNSHIYA
Shafi
Godiya : : : : : ɓi
Sadaukarwa : : : : : ɓii
Gabatarwa : : : : : ɓiii
Tsakure : : : : : ɗ
BABI NA ƊAYA
1.0 MAKARANTU DA HANYOYIN NAZARIN
ADABIN LARABCI DA NA INGILISHI
1.1 Al’ummar Larabawa : : : 1
1.2 Hanyoyin Feɗe Adabin Larabci : : 3
1.2.1 Tsohuwar Hanyar Nazarin Adabin Larabci 6
1.2.2 Sabuwar Hanyar Nazarin Adabin Larabci
6
1.3 Al’ummar Turawa : : : : 7
1.4 Hanyoyin Zamani na Nazarin Adabi : :
10
1.4.1 Hanyar Nazarin Asali da Watsuwa
Zuwa Sassa : : : : 10
1.4.2Hanyar Nazari ta Tarihin Hayayyafa : 11
1.4.3 Hanyar Nazari ta Ra’ayi ko Manufa :
12
1.4.4 Hanyar Nazarin Gudunmuwar Adabi
ga Al’umma : : : : 13
1.4.5 Hanyar Nazari ta Tunani da Hankalin
Ɗan’adam : : : :
13
1.4.6 Hanyar Nazarin Sassarƙuwar Al’adu : 14
1.4.7Hanyar Nazarin Al’adu : : : 14
1.4.8Hanyar Nazarin Sauyin Al’adu : : 14
1.4.9 Hanyar Nazari ta Nahiya : : 15
1.4.10 Hanyar Nazari ta Yanayi : : :
16
1.4.11 Hanyar Nazari ta Tsari (ƙira) : : 16
1.4.12 Hanyar Nazari ta Awon Baka : : 17
BABI NA BIYU
2.0TARIHIN GINUWAR NAZARI DA FEƊE
ADABIN HAUSA
2.1Lokacin Zaman Farko (Maguzanci) : : 19
2.2Lokacin Zuwan Musulunci : : : 20
2.3Lokaci na Daular Usmaniyya (Ƙarni na 19) 22
2.4Lokacin Zuwan Turawa ( Ƙarni na 20) : 24
2.4.1Ayyukan Turawa Game da Adabin Hausa 25
2.5Ayyukan ’Yan Ƙasa a Makarantu : : 27
2.5.1Makarantar Kano; Jami’ar Bayero : :
28
2.5.2Makarantar Zariya; Jami’ar Ahmadu Bello 33
2.5.3Makarantar Sakkwato; Jami’ar Usmanu
Ɗanfodiyo : : : : : 35
2.5.4Makarantar Maiduguri; Jami’ar Maiduguri 36
2.5.5Sauran Makarantu : : : :
37
2.6Wasu Manazarta Adabin Hausa : : 40
2.7Wasu da Suka Bunƙasa Ayyukan Hausa : 41
BABI NA UKU
3.0 DABARU DA HANYOYIN NAZARIN
ADABIN HAUSA DAGA MANAZARTA
DABAN-DABAN
3.1Farfesa Ɗalhatu Muhammad-Zariya : :
44
3.2Farfesa M.K.M. Galadanci-Kano : : 47
3.3Farfesa Ɗandatti Abdulƙadir-Kano : : 49
3.4Farfesa Ibrahim Mukoshy-Kano/Sakkwato : 50
3.5Farfesa Ibrahim Yaro Yahaya-Kano : : 52
3.6Farfesa Bello Sa’id-Kano : : : 54
3.7Farfesa Abdulƙadir Ɗangambo-Kano : :
56
3.8Malam Muhammad Sani Ibrahim-Kano : 64
3.9Farfesa Abdullahi Bayero Yahya-Sakkwato : 66
3.10Farfesa Sa’idu Muhammad Gusau-Kano : 67
3.11Malam Salisu Alhaji Sadi-Gusau : : 70
3.12Alhaji Mudi Sipikin-Kano : : : 71
3.13Malam Muhammadu Balarabe Umar-Kano :
72
3.14Farfesa Isa Mukhtar-Kano : : : 74
3.15Taƙaita Hanyoyin Nazarin Adabin
Hausa a Manyan Makarantun Nazarin
Adabin Hausa : : : : 76
Jawabin Kammalawa : : : : 77
Manazarta : : : : : 80
GODIYA
Godiya ta tabbata ga Allah wanda ya ba ɗan’adam hikima
da tunani da fahimtar abubuwan da a can da bai san su ba, tsira
da amincin Allah su tabbata ga fiyayyan halitta, Annabi
Muhammadu, sallalahu alaihi wa sallama.
Ina godiya matuƙa ga gogaggun malamai, masana, kuma
manazarta harshen Hausa da adabinta, musamman waɗanda na
yi amfani da ayyukansu. Waɗannan malamai sun cancanci yabo
da jinjina da godiya bisa himmatuwar da suka yi wajen
haɓakawa da kyautata tare da inganta harshe da adabi da
al’adun Hausawa. Allah ya saka musu da alheri bisa wannan
azama tasu, amin.
Ina miƙa keɓantacciyar godiyata zuwa Farfesa M.K.M.
Galadanci da Farfesa Ibrahim Yaro Yahaya da Farfesa
Abdulƙadir Ɗangambo da Farfesa Sa’idu Ahmad Ɓaɓura da Dr.
Ahmad Magaji da Dr. Tijjani Naniya da Malam Muhammadu Sani
Ibrahim da Farfesa Abdullahi Bayero Yahya da Malam Salisu
Alhaji Sadi da Malam Aminu Salmanu saboda kyawawan
shawarwari na inganta wannan aiki da suka bayar.
Allah ya saka wa kowa da alheri, amin.
Sa’idu Muhammad Gusau,
Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya,
Jami’ar Bayero, Kano.
Fabrairu, 2008
SADAUKARWA
An sadaukar da littafin nan zuwa ga masana da
manazarta masu ƙoƙarin haɓakawa da inganta nazarin adabin
Hausa, musamman Farfesa M.K.M. Galadanci da Farfesa Ɗalhatu
Muhamamd da Farfesa Ɗandatti Abdulƙadir da Farfesa
Muhammad Hambali Jinju da Farfesa Dauda Muhammad Bagari
da Farfesa Ibrahim Makoshy da Farfesa Ibrahim Yaro Yahaya da
Farfesa Abdulƙadir Ɗangambo da Farfesa Bello Ahmad Salim da
Farfesa Abdulhamid Abubakar da Farfesa Bello Sa’id da Farfesa
Haruna Abdullahi Birniwa da Farfesa Abdullahi Bayero Yahya
da Farfesa Umar Balarabe Ahmad da Farfesa M.A.Z. Sani da
Farfesa Mahdi Adamu da Farfesa Isa Mukhtar da Farfesa Aliyu
Muhammad Bunza da makamantansu.
Sannan zuwa ga sauran masu sha’awar Hausa da
kyautace rayuwar al’umma da ɗora ta bisa tafarki managarci.
GABATARWA
Ginuwar nazari a kan ayyukan adabin Hausa, daɗa
adabin baka ne ko rubutacce, ba abu ne wanda ya daɗe ba, hasali
ma ya samu ne bayan saduwar Hausawa da baƙin al’adu,
musamman daga lokacin sarrafa ayyukan fasaha. Nazari bisa
ayyukan adabin Hausa ya ginu ne ta hanyar yin tsokaci da tarƙe
da fiɗa don a fito da garɗi ko rashinsa, da zaƙi ko ɗaci, da armashi
ko karsashi ko akasin haka. Nazari ne wanda yake duba adabi ta
fuskar lugga da nahawu da yadda aka sarrafa harshe a cikinsa,
da balaga da kuma hikima. Haka kuma ana fito da yadda halin
zamantakewa da tattalin arziki da sha’anin addini da siyasa na
al’umma suke ƙunshe a cikin adabin Hausa da sauran manufofi
da dangogin hikimomin da aka ɗora shi a kansu.
Wannan littafi ya waiwayi sassa na hanyoyi da dabarun
nazarin adabin Hausa daga makarantunsu mabanbanta ya fito
da su a dunƙule don ya ba da haske da yin jagora ga fahimtar
manyan matakan nazarin adabin Hausa. An yi ƙoƙari a ruwaito,
bisa taƙaitawa, dabarun da ɗaiɗaikun malamai da manazarta
adabin Hausa suka yi amfani da su. A cikin aikin an zo da aƙalla
dabarun nazari daban-daban guda goma sha huɗu (14) kamar
yadda malamansu suka ƙirƙiro su; ko suka ruwaito su; ko suka
inganta su. Domin haka ne aka laƙaba wa littafin suna Dabarun
Nazarin Adabin Hausa daga manazarta da masana adabin Hausa
daban-daban. Kusan a iya cewa wannan littafi yana ɗaya daga
cikin littattafan farko da suka tace hanyoyin da manazarta suka
yi amfani da su ko suke kan amfani da su, aka tara su a waje ɗaya.
waɗannan hanyoyi a da can suna a warwatse cikin farfajiyar
mamallakansu sai wannan aiki ya yi ƙoƙarin ruwaito waɗannan
hanyoyin nazari kamar yadda suke a wajen masu su, sai abin da
ba a rasa ba na kasawar ɗan’adam. Amma kuma ya zama wajibi
a danganta dukkan kurakuran da aka samu ga marubucin
wannan littafin, ba zuwa ga ainihin masu hanyoyin na asali ba.
Shi dai wannan aiki ya zama matashiya ne kawai, domin
haka, ina kira da mu tashi tsaye, mu daɗa kyautace wannan
nazari har ya zama ginshiƙi na samar da dabarun feɗe adabin
Hausa. Hausawa sun ce, “Hannu ɗaya ba ya ɗaukar jinka,” sai an
sami gudunmuwar jama’a sannan aiki zai zama abin tinƙaho.
Wannan kuwa dama ce ga kowane mai sha’awar nazari na
adabin Hausa ya sa hannun taimakawa.
Allah ya taimake mu baki ɗaya, amin.
TSAKURE
Adabi wani fage ne wanda aka fari nazari a kansa
dangane da mabambantan lokuta na al’ummu. Nazarin adabi
yana bayyana ƙunshiyar ayyukan adabi, tare da fito da gyaruwa
ko lalatuwa ko abubuwan ta’ajibi da ban mamaki ko yanayin
zamantakewar rayuwa ko abubuwan nishaɗi da raha da ban
dariya da sauransu.
Har wa yau kuma nazarin adabi abu ne wanda ake yin sa
ta hanyar fiɗa ko tarke ko tattaunawa ko tsokaci ko ba da ra’ayi
ko fahimta a kan ayyukan adabi.
Wannan bincike ya ƙunshi manyan sassa guda uku da
suka haɗa da gabatar da makarantu da hanyoyin nazarin adabin
Larabci da na Ingilishi da tarihin ginuwar nazari da feɗe adabin
Hausa da kuma dabaru da hanyoyin nazarin adabin Hausa daga
manazarta daban-daban.
1
MAKARANTU DA HANYOYIN
NAZARIN ADABIN LARABCI DA NA INGILISHI
An jima ana tunanin tsara hanyar nazarin adabin
al’umma ta yadda zai zama karɓaɓɓe bisa sassan ilmi na zamani.
Kowace al’umma mai tasawa tana ƙoƙarin tattara adabinta da
nazarinsa don fito da amfaninsa a sassan rayuwar yau da gobe.
Sassan duniya da suka ci gaba sun yi nisa wajen nazarin
adabinsu bisa kyakkyawan tsari da ya dace da zamani. A wannan
ƙarni an yi fafutukar samar da hanyar nazari ta zamani wadda
za ta dace da sassan nahiyoyin duniya, musamman ta yadda ake
ganin akwai dangantaka makusanciya tsakanin harsuna da
al’ummomi. Bari mu ɗauki wasu daga cikin al’ummu mu ga
yadda suka tsara hanyoyin nazarinsu.
1.1 Al’ummar Larabawa
A al’ummar Larabawa bincike na ayyukan adabi da
rayuwar ɗan’adam ya faro ne tun daga lokacin zaman farko na
Jahiliyya1 ta inda aka fi mayar da hankali a nazarin ayyukan
gargajiya da suka danganci maganganun azanci da waƙoƙin baka
da labarun baka da bukukuwan al’ada da sauransu. Amma an fi
samun yalwataccen nazari a ɓangaren waƙoƙin baka har aka
ruwaito shahararrun mawaƙan jahiliyya guda bakwai2 da
1 Tsari da salon gabatar da abubuwa a lokacin sun shafi gargajiyar
al’umma ne da ba su cuxanya da siqafofin wasu al’ummu ba.
2 Waxanan mawaƙan Jahiliyyar Larabawa guda bakwai su ne (i) Imri’ul
ayyukansu. Daga nan nazari ya daɗa bunƙasa bayan bayyanar
Annabi Muhammadu, sallallahu alaihi wa sallama, musamman a
lokacin daulolin Umawiyya da Abbasiyawa. Domin haka, idan
aka kira mutum adib, wato masanin adabi a daular Umayyawa
ana nufin mutum wanda ya san waƙoƙin jahiliyya, ya haddace su
sosai a zamanin Ayyamu-al-Arab3. A farko da tsakiyar daular
Abbasiyawa wato ƙarni na uku zuwa ƙarni na huɗu na Hijira,
masanin adabi da nazarinsa4 shi ne wanda ya yi tasiri ba kawai
kan waƙoƙi da huɗubobin Larabawa na zube da karin
maganganu da tatsuniyoyi da labarai na jahiliyyar Larabawa ba,
a’a, har da sauran siƙafofin sauran al’ummun duniya kamar
al’adun Iraniyawa da labaransu na baka, da na Indiyawa da
labaransu na baka da maganganunsu na azanci, da na Girkawa
da falsafarsu ta Yunanawa da sauransu.
Amma a tsakanin ƙarni na uku (3) zuwa na tara (9) na
Hijira aka sami babban ci gaba da haɓakar ayyukan adabi inda
ya ƙunshi wasu ayyuka na rayuwar ɗan’adam dangane da
ɗabi’unsa da hikimominsa da fasaharsa da al’adunsa da sassan
ayyuka na dangogin rayuwarsa. A daidai wannan lokaci Al-Jahiz
Qaisi (ii) Al’a’sha (iii) Mahalhal ( iv) Xarfa (v) Zubair ( vi) Al-Nabigah
(vii) Antar bin Shaddad.
3 Ayyamu-al-Arab, zamani ne da Larabawa suke aiwatar da woqoqin baka da
labarai da tatsuniyoyi da maganganun azanci da sauran abubuwan da suka
qunshi hikimomi da fasahohin Larabawa kamar a taron tattaunawa da suke
gudanarwa a Kasuwar Ukkaz (Suqi-Ukkaz). Wannan zamani ya yi kama da
lokacin zaman gargajiya na Hausawa da suke yin tseren rera waqoqin baka a
kasuwannin qauyuka a ranekun cin su daban-daban.
4 Kamar Al-Jahiz da Ibn Qutaibah da Almubarrid da Ibn Abdu Rabihi da
Abu Faruj Al-Asbihani da Abu Hayyan da Alhamdani da sauransu.
da mabiyansa kamar Abu Hayyan Al-Tauhidi suka fassara wasu
al’adu na wasu al’ummu zuwa harshen Larabci. Akwai kuma Ibn
Al-Muƙaffa wanda ya kasance alƙalamin Larabawa, musamman
ta fassaro wasu ayyukan baƙi zuwa Larabci. Ta nan ne ya fassaro
littafin Khudaynamak da Kalila wa Dimna daga Indiyanci zuwa
Larabci, sannan ga littattafansa na Adbul-Kabir da Adbul-Sagir .
Daga nan, nazarin adabin Larabawa da hanyoyinsa, ya sauko a
wani sashe ƙayyadajje inda ya ƙunshi rubutaccen adabi kawai
wato Adbul Katib, sai kuma ya juya zuwa ga ilmi na zamani
wanda ya ƙunshi iya karatu da rubutu. Ana kan haka, nazarin
adabi ya daɗa matsewa da ƙuntatuwa zuwa rubutacciyar waƙa
da rubutaccen zube (huɗubobi rubutattu) kawai. Irin wannan
shi ne adabin da Al-Hariri ya yi amfani da shi. Wannan shi ya
kawo a kasa adabin Larabci zuwa manyan sassa guda biyu wato
waƙa da zube5.
Babu kokwanto Larabawa ’yan ƙasa su ne suka fara
gudanar da nazarinsu na adabi, amma saboda rikice-rikicen
cikin gida tsakanin ƙabilu daban-daban ya janyo raunin ƙarfinsu
ta wasu fannonin rayuwa. Ta haka baƙi suka sami shiga sosai,
musamman a lokacin daular Umayyawa, sannan suka sami ranar
shanya garinsu a daular Abbasiyawa. Ta wannan yanayi ne
ƙabilar Baramikah ta riƙi matsayin minista har tsawon rabin
5 Akwai littattafai da yawa a kan haka, kamar Tarikh Adbul-Arabi na Karil
Borkilman wanda Dr. Abdulhamid Najjar ya fassara da Tarikh Al-Adab da
Tarikh Al-Adbu al-Arabi na Shauqi Daif da sauransu da yawa.
ƙarni wato shekaru hamsin (50), kuma adabin baƙin al’ummu
(ajamawa) ya shiga, ya yi kaka-gida, a adabin Larabawa. Sai
harshen Larabci ya wayi gari abin yi wa hidima da lici daga baƙi,
suka kuma ɗauke shi harshen gabatar da adabinsu a cikin adabin
Larabawa. Shi wannan baƙon adabi da ya sadu da na Larabawa,
sai ya ƙara masa zaƙi da fannonin rayuwa mabambanta da mai
nazarin adabin Larabci ya ƙaru da su. Yawancin sassan adabi da
nahawu da lugga da al’adu duk baƙi sun shiga ciki dumu-dumu
wajen rayar da su.
1.2 Hanyoyin Feɗe Adabin Larabci
A nazarin adabin Larabci ana ƙoƙarin a fito da zaƙinsa ta
yadda zai dace da tsararren ilmi mai nagarta. Domin cim ma
wannan manufa ne aka sami ƙungiyoyi na masu nazari daban-
daban waɗanda suka ɗauki hanyoyin nazari mabambanta ta
fuskar gudanarwa da aiwatarwa. Daga cikin ire-iren waɗannan
hanyoyi ne ake samun makarantar da ta fi kula da zaƙin waƙa ko
zube inda za a dinga bin waɗannan abubuwa ana tsettsefe su da
bayanai, ana yi musu sharhi da ta’aliƙi (ƙarin bayanai) da
sauransu. Wata makarantar kuwa takan kula da sassan adabi da
nau’o’insa ta bayyana rukunan kyawon kowanne. Alalmisali a
fannin waƙa rubutacciya takan duba yanaye-yanayenta da
sigoginta da jigoginta. Zube kuwa takan duba rukunansa kamar
takardu da huɗubobi da laccoci da ƙagaggun labarai da
wasannin kwaikwayo da muhawara da sauransu. Akwai
makarantar da ta fi kula da tarihi na adabi6 kamar bayyana
6 Wato History of Literature .
faruwa da bunƙasar nazarin adabi da nau’o’insa da rayuwar
udaba’u (masu yin adabi) da yanayin zamaninsu da matsalolin
da suke zagaye da su da bayyana kamancewa ko bambance-
bambancensu da zamunansu na ci gaban adabi daban-daban.
Salon gabatar da tarihin adabi kan bambanta, yawancin masu
gabatar da tarihin adabi sukan gina tarihinsu ne bisa wasu
ginshiƙai ayyanannu, domin haka sukan karkasa shi zuwa
zanguna masu bin juna dab-da-dab da ake kira zangunan tarihin
adabi, sannan sai su karkata wajen bayyana rayuwa da sigoginta
a kowane zango. Sai bayanin mawaƙa da masu huɗubobi da
marubuta da sauransu. Wasu kuma sukan bibiyi tarihin adabi ta
fuskar fannoninsa ɗaiɗaiku, su bayyana wanzuwarsa da
haɓakarsa ko faɗuwarsa da ƙarfinsa ko rauninsa, da hikimomin
da suke ƙunshe a cikinsa da makamantan haka. Wasu kuma
sukan karkata ne ga zaƙin adabi da armashinsa wato dabarun da
aka yi amfani da su wajen isar da adabi.
Kasancewar nazarin adabi wani ma’auni ne da ake
amfani da shi wajen tabbatar da kyawon abu ko muninsa, ba zai
wanzu ba, sai mai nazari ya san sassan fannonin adabi da tarihin
wanzuwarsu da dukkan rayuwar da take kewaye da su. Ba za a
iya fifita abubuwa, ko auna nauyinsu, ko ba da hukunci, ko fitar
da ra’ayi a kansu ba, sai an san su, sani na sosai.
Duk da yake wasu na ganin wannan fanni na nazari sabo
ne wanda ba a jima da fara yin sa ba, Badawi yana ganin an fara
aiwatar da shi a wajejen ƙarni na huɗu na Hijira. Daga cikin
littattafan da aka rubuta a wannan lokaci akwai wanda Abu Al-
Farj Ƙudamah Al-Bagdadi7 ya rubuta mai suna Naƙd al-Shi’iri
(Tsokaci a kan Hanyar Fiɗar Waƙa)8.
Ɗan’adam mutum ne mai son yin tsokaci bisa ɗabi’arsa,
rayuwar yau da gobe da aukuwar al’amura na tabbatar da haka.
Yawancin mutane sukan gina hukunce-hukuncensu daidai da
dacewar manufofinsu da ra’ayoyinsu, da amfanin rayuwar da
suke ciki. Domin ganin bin ra’ayoyin mutane ɗaiɗaiku bai sa aka
kai gaci ba, ya sa manufar mai nazari ita ce fahimtar ƙimar
abubuwa da bayyana matsayinsu bisa dacewa. Mai nazarin adabi
yakan yi amfani da wasu ma’aunai da sanabe-sanabe na duba
kyawo da armashin abu, ba wai yana amfani da son zuciyarsa ne
ba.
Fannonin ayyukan adabin Larabci manya sun tattara ne
a kan:
- waƙa
- zube
- ƙissa
- wasan kwaikwayo
- sira da tarjamar rayuwa
7 Wannan marubuci yana xaya daga cikin malamai na qarni na huxu, ya
rasu a shekarar hijira ta 337.
8 Akwai littattafai da dama da aka wallafa a wannan lokaci kamar
Almawazanah na Abul Qasim (ya rasu 371H.), haka shi ma Abu Aliyu
Al-Hassan (ya rasu 463 H.) ya yi rubutu a kan haka.
- da kuma maƙalu da huɗubobi
Dabaru da hanyoyin nazarin adabin Larabci sun dogara
ne a kan faruwa da bunƙasa ta fuskar ci gaba da bambance-
bambancen lokuta. Akwai tsohuwar hanyar nazarin adabin
Larabci wato hanya ta gargajiya9 da sabuwar hanyar nazarin
adabi10.
1.2.1 Tsohuwar Hanyar Nazarin Adabin Larabci
Tsohuwar hanyar nazarin adabin Larabci ta fi mayar da
ƙarfi ne ta fuskar:
- salo
- tsari
- ƙa’idojin nahawu
- hikima
- balaga/ƙwarewa
- goguwa
- ma’ana
- manufa
1.2.2 Sabuwar Hanyar Nazarin Adabin Larabci
Sabuwar hanya ta nazarin adabin Larabci takan duba
dukkan matakan da tsohuwar hanya ta yi la’akari da su, sannan
kuma ta ƙara da waɗannan matakai gwargwadon ƙwarewar mai
nazari dangane da falsafa da sanin makamar rayuwar ɗan’adam:
9 Traditional Literary Criticism.
10 Modern Literary Criticism.
- fito da zatiyyar adabi wato ƙimar abu;
- fahimtar matsayin nazari, wato ya zo da sabon abu
ne ko kuwa maimaitawa ne;
- sanin ruhin ayyukan adabi da tasirinsu ga al’umma;
- duba matsayin mai nazarin adabi
- duba fannin adabi
- duba tarihin adabi
- duban adabi ta fuskokinsa jumlatattu
1.3 Al’ummar Turawa
A al’ummar Turawa nazarin adabi wani fage ne wanda
ake koyar da shi da muhimmanci ainun, inda ta kai tana bunƙasa
shi, musamman ta musaya a tsakanin juna da wasu al’ummu ta
hulɗar ba ni gishiri in ba ka manda. Turawa sun fara nuna
sha’awar nazarin adabinsu tun a wajejen ƙarni na goma sha
shida (Ƙ16) Miladiyya, kusan a daidai lokacin da suka ƙirƙiro
dabarar ɗab’i suka sami damar tattara wasu sassan adabinsu na
gargajiya. Amma, bisa haƙiƙani, a farkon ƙarni na goma sha tara
(Ƙ19) ne nazarin adabi a wajensu ya zama tsararre, mai nagarta
da yake ƙoƙarin zaƙulo kowane sashi nasa mai amfani. A ƙarni
na goma sha tara (Ƙ19) aka sami wasu Turawan Ingila da na
Jamus suka fara aiwatar da shi. A shekara ta 1812 Miladiyya
wasu Jamusawa guda biyu, Jacob da Wilhelm Grimm suka fara
buga juzu’ai guda biyu na adabi na gargajiyar Jamusawa. Adabin
Gargajiya11 ya fara samun wannan suna ne a wajen wani Baturen
Ingila da ake kira William John Thoms a shekarar 1846
Miladiyya. Da tafiya ta miƙa sai aka daɗa faɗaɗa ma’anarsa ya
ƙunshi sassan rayuwar ɗan’adam12. Turawa sun ɗauki nazarin
adabi ya zama wani fage ne wanda yake gano ko ƙirƙiro ko
zaƙulo abubuwan da rayuwar yau da gobe ta ƙunsa, sannan a yi
tunani ko sharhi ko tsokaci a kansu. Masana adabin Turawa suna
ganin ya ta’allaƙa ne bisa matakai kamar haka:
- maganganun azanci (na hikima);
- labarum gargajiya;
- tatsuniyoyi;
- labaran jaruntaka;
- labaran ban-dariya;
- waƙoƙin baka;
- da sauransu.
Waɗannan sassa da suka gabata sun danganci adabin
baka da ake bayaninsa da fatun baki. Akwai kuma:
- Sana’o’i: wato fasahar zahiri da ta danganci
aiwatarwa ta yaƙini, misali saƙa da sassaƙa da ƙira
da fawa da jima da sauransu;
11 Wato Folklore da Ingilishi.
12 Wato Folklife da Ingilishi.
- Al’adu na yau da gobe: wannan nau’i yana a tsakanin
adabin baka da sana’o’in gargajiya da ya shafi
haihuwa da ƙuruciya da balaga da aure da mutuwa;
- Kaɗe-kaɗen gargajiya da bushe-bushe da wasanni:
wannan nau’i ana gabatar da shi ne da kayan kiɗa ko
na bushe-bushe da makamantansu;
- Isharori da sauran hanyoyin sadarwa ta gargajiya:
kamar gatsine, nuni, gwalo, yalun, ɗaga gira da
sauransu;
- Addinin gargajiya;
- Rubutattun waƙoƙi;
- Ƙagaggun labarai;
- Wasan kwaikwayo.
Duk da yake nazarin adabin yana bayyana abu mai kyau
mai nagarta ko mummuna, maras ma’ana, a ɗewajje nazarin abu
ne da yake ƙarfafa amfani da kyakkyawan abu, mai taimaka gina
al’umma tagari da ƙoƙarin tabbatar da ci gaban tattalin arzikinta.
Mai nazari yana da wasu dabaru waɗanda suke daɗa taimaka
tabbatar da nazari ya zama ilmi tsararre. Waɗannan dabaru sun
haɗa da:
- tono abubuwa;
- binciken waje da tabbatar da salsalar labari;
- amfani da gidan tarihi ko wasu ma’adanai da bayanin
asalinsu;
- Sanin manufar kayan tarihi;
- sadarwa tsakanin masana adabi na duniya;
- tsunduma cikin farfajiyar bincike don gano
bambance-bambance da suke akwai;
- Sanin tarihi da asalin abubuwa;
- tarihin rayuwa;
- sanin wuraren aukuwar al’amura;
- sanin makamar amfani da ɗakin karatu da ajiye
littattafai.
Haka kuma yana da kyau mai nazarin adabi ya zama
mahiri a wajen wasu dangogin ilmi kamar:
- laƙantar ilmin harsuna;
- nahawu da lugga;
- yanayin ƙasa;
- kiɗa da hawa da sauka da faɗuwar murya;
- kare-karen harsuna;
- rayuwar zaman jama’a;
- sanin ɗabi’ar ɗan’adam;
- sauran dangogin rayuwa13.
13 Rashin sanin waxannan matakai da dabarun azarin adabi da aka
bukata mai nazari ya fahimta, ya janyo ake yi wa wannan fage xaukar
sakainar kashi, ake ganin sa kamar abu mai sauqi da za a iya
gudanarwa
nan take cikin xan lokaci qanqane, har ma idan an kwatanta shi da
wasu
sassan ilmi za a ce wai ba abin a zo a gani ne ba.
Bisa gaskiya mai nazarin na buƙatar sadaukar da kansa
da lokacinsa da rayuwarsa kacokan a wannan aiki. Sannan ya
zama mai juriya da lazimtar karance-karance da ƙoƙarin yin
tuntuntuni bisa dacewa.
1.4 Hanyoyin Zamani na Nazarin Adabi
Richard M. Dorson (1972)14 ya fito da wasu hanyoyi da
manufofin gudanar da nazarin adabi, sannan da yadda mai
nazarin adabi yake ƙoƙarin taimakawa da bunƙasa ilmi a
al’ummarsa, da inda ayyukansa sukan dosa. Akwai hanyoyi da a
kan ɗora nazarin adabi a kansu tare da bayyana manyan
manufofin masu nazari kamar haka15.
1.4.1 Hanyar Nazarin Asali da
Watsuwa Zuwa Sassa
Wannan hanyar nazarin asali da watsuwa zuwa sassa
hanyar nazarin adabi ce ta kwatanta adabin ƙabilu daban-daban
don gane asalinsu. Akan tattara labarai ne mabambanta a
kwatanta makamantan dangoginsu don gano asalinsu ta hanyar
bibiyar magudanarsu. Yin haka yana ƙoƙarin ya bayyana cewa
adabi yana da tushe guda, sai dai yakan warwatsu zuwa sassan
duniya. Akan dace a sami wata tatsuniya, alalmisali, da za a
14 Ana iya duba aikin da suka tace mai suna Folklore and Folklife: An
Introduction. London: U.C.Press.
15 An yi amfani matuqa da fassarar da Malam Salisu A. Sadi ya yi a
maqalar da ya gabatar mai suna ‘Tsokaci a kan Hanyoyin Nazarin
Adabin Baka na Hausa’, 1989.
ƙirƙiro ta tun a zamani daɗaɗɗe fiye da shekaru ɗari biyar, da
sannu-sannu ta yi ta tafiya ta watsu a uwa duniya. Amma ta yiwu
labarin ya taɓu a yayin wannan tafiya da yanaye-yanayen
wuraren da zai ci karo da su.
Irin wannan hanya ta nazari ta ƙi labarai waɗanda ba za
a iya tabbatar da tushensu ko asalinsu ba. Bincike ya tabbatar da
cewa labaran baka na gargajiya suna tafiya daga ƙasashen da
suka ci gaba zuwa ƙananan ƙasashe masu tasowa. Saboda
bunƙasar Turai a ƙarni na goma sha huɗu (Ƙ14) da na goma sha
biyar (Ƙ15), Turawan Mulki sun tafi da labaran gargajiya na
Turai zuwa ƙarorin arewa da kudu da Amerika da Afirka, amma
su labaran gargajiya na Afirka da na Amerikawan Indiya ba su
samu shiga suka watsu sosai a al’ummar Turai ba. Ta haka ne aka
amince mashahuran labaran gargajiya da ake tadawuli da su a
duniya sun samo tushe ne daga Indiya da Yammacin Turai. Asiya
da wasu sassan ƙasar Turai su ne ƙanana da manyan cibiyoyin
yaɗawa da baza waɗannan labarun gargajiya zuwa sauran
ƙasashen duniya.
Wannan makaranta ta nazarin adabin baka da
watsuwarsa zuwa nahiyoyi ta yi ƙoƙarin mamaye fagen nazarin
adabin gargajiya, amma ta sha fama da wasu ƙorafe-ƙorafen
masu nazari bisa ra’ayoyi da tunanen da take gabatarwa, sai dai
almajiranta sun yi ƙoƙarin karewa da mayar da martani.
1.4. 2 Hanyar Nazari ta Tarihin Hayayyafa
Wannan hanya ta tarihin hayayyafa tana amfani da
tarkacen adabin gargajiya da sauran dangogin rayuwar
ɗan’adam don bayyana asalin abubuwan da ake da ƙarancin
tabbacin tarihinsu. Wannan hanya ke nan ta ƙunshi amfani da
adabin gargajiya wajen fito da tarihin abu.
Ta gudanar da zuzzurfan bincike a kan tarihin adabin
gargajiya na Jafanawa, masanin adabin Jafanawa Kunio Yanagita
ya gano wani mataccen addinin gargajiyarsu. Ta yin tsokaci bisa
bukukuwan kaka (na ɗebe amfanin gona) da aƙidojin da ake
ta’allaƙa su da noma da kayan sihiri da al’adun aure da mutuwa,
Yanagita da mabiyansa suka tabbatar da Buddahism da
Shintoism na daga cikin aƙidojin farko na addinan gargajiya na
Tamashi a Jafan.
Ita ma wannan hanya takan ci karo da matsaloli,
musamman waɗanda suka danganci kasancewar yadda za a
sami labaran gargajiya su zamanto masu gaskiya bisa kansu har
a kafa hujja da su. Idan ana son a ƙarfafa amfani da wannan
hanya sai an lura da:
- Labarin yana da cikakken asali da salsala
ingantacciya a inda ake maganarsa?
- Al’adar wuri ta amince da tarihin baka?
- An ƙarfafa waɗannan labaran gargajiya da wasu
hujjojin bincike da nazari kamar yanayin harshe,da
kayan tarihi da sauransu?
1.4. 3 Hanyar Nazari ta Ra’ayi ko Manufa
Sarrafa manufofin adabin gargajiya don cim ma buri na
siyasa a ƙarni na ashirin (Ƙ20) ya samo tasiri daga labaran ƙasa
da suka bazu a ƙarni na goma sha tara (Ƙ19). Akan fayyace
manufofin adabi don ƙarfafa wa wasu ra’ayoyin ƙasa na tarayya
ko gurguzu waɗanda ake hango muninsu ga al’umma. Ta
wannan dama ce a 1930 ko zuwa sama ƙabilar Nazi ta yi amfani
da farfagandar adabin gargajiya ta bayyana tarihinta da zamanta
al’umma jini guda, uwa ɗaya, uba ɗaya, har Hitler ya sami kafa
gwamnatinsa ta ‘yan gurguzu.
Tarayyar Rasha ma sun ɗauki adabi a matsayin
gawurtaccen makami na gabatarwa da ci gaban ra’ayinsu na
kwaminisanci, suka kuma amince cewa adabi yana bayyana
fasaha da muryar talakawa. Ashe ke nan:
(a) adabi amo ne na abin da ya wuce, kuma murya ce mai
kuzari a ko da yaushe;
(b) adabi madubi ne kuma makami na bayyana manufofi jiya
da yau.
Yawanci, ana amfani da wannan hanya ne don kare ra’ayoyin
’yan gurguzu ko jari-hujja da sauransu.
1.4. 4 Hanyar Nazarin Gudunmuwar
Adabi ga Al’umma
Wannan hanya ta nazarin gudunmuwar adabi ga al’umma ta
fi mayar da hankali ne ga rawar da adabi yake takawa a hali na
zamantakewa. Kuma tana duba yadda adabi yake tafiya da al’adu
da fasahohi na al’umma da suke daɗa inganta rukunonin rayuwa.
Ana iya amfani da wannan hanya ga adabin baka ko
sana’o’i, cikas ɗin wannan hanya kuwa ba lalle ne adabin ya
ƙarfafa al’adun al’umma ba.
1.4. 5 Hanyar Nazari ta Tunani da
Hankalin Ɗan’adam
Wannan hanyar nazari ta tunani da hankalin ɗan’adam
hanya ce ta bayyana aƙidoji na cikin adabi a matsayin mas’aloli
na sarrafa bukatun ɗan’adam. Alalmisali, dodanni da mayu da
miyagun abubuwa, hotunan duhun dare ne da kuma son
dakushe ramuwar gayya.
1.4. 6 Hanyar Nazarin Sassarƙuwar Al’adu
Wannan hanya ta nazarin sassarƙuwar al’adu ta karkata
ga nazarin al’adun ɗan’adam bisa jumlarsu, musamman ta yadda
suka sassarƙu da juna. Makaranta ce wadda take ƙarfafa
bunƙasar al’adu a bai ɗaya da ci gabansu daga lokacin duhun kai
zuwa wayewar kai.
1.4. 7 Hanyar Nazarin Al’adu
Wannan hanya ta nazarin al’adu hanya ce wadda take
ƙarfafa nazarin adabi bisa al’adun al’umma a zangunan rayuwa.
Masana na wannan hanya sun ayyana adabin da sunan adabin
rayuwar ɗan’adam ko adabin gargajiya. Shi wannan nazari ya
game har da bayyanannar al’ada da fasaha kamar masana’antu
da kayayyakin aikinsu da sauransu.
1.4. 8 Hanyar Nazarin Sauyin Al’adu
Hanyar nazarin sauyin al’adu tana kokawa ne da yadda
tasirin baƙin al’adu da zamananci ko birnanci yake ƙoƙarin
mamaye al’adun gida na gargajiya, masu asali. Ta wani gefen
kuwa an lura da yadda mutanen ƙauyuka suke tururuwa zuwa
birane, su saje da al’adun ci gaba da suka taras, amma duk da
haka, suna masu kiyaye al’adunsu na asali. Ashe ke nan za a ga
kamar mutanen karkara na shiga birane su bar al’adunsu, amma
duk da haka al’adun nasu na asali na yin tasiri gare su. Dubi ma
yawancin shirye-shiryen talabijin da radiyo a birane na wakiltar
manufofin karkara.
Ita dai wannan hanya tana ƙoƙarin fayyace abubuwan da
suke na rayuwar birni ne da na rayuwar ƙauye, sannan suna
ƙarfafa ba sai adabin karkara ba ne kawai yake zama adabin
gargajiya.
1.4. 9 Hanyar Nazari ta Nahiya16
Wannan hanyar nazari ta nahiya takan dubi adabi a
duniyar da can da duniyar yanzu da yadda hijirar mutane take
sanya hijirar adabi daga wata nahiya zuwa wata nahiya. Dorson
(1972) shi ne ya ƙarfafa wannan hanya ta nazari. Wannan yana
komawa baya ga tarihin mulkin mallakar da aka yi wa Amerika
daga manyan garuruwan Turai kamar Spain da France da
England da Portugal. Haka kuma cinikin bayi daga ƙasashen
baƙaƙen fata na Afirka da Turawa suka tsayu a kai ya daɗa
ƙarfafa cuɗanyar al’ummu da al’adu. Mutanen Turai da na Afirka
sun cuɗanyi ’yan asalin Indiya daga wannan ƙasa zuwa waccan
ƙasa a lokutan hulɗoɗi mabambanta. Bayan Turawa ’yan mulkin
mallaka sun tabbatar da yanayin mulkinsu a nahiyoyin duniya
16 Ana ambatar wannan hanya Hemispheric da Ingilishi. Su kuma
Larabawa suna kiran ta Adbul-Mahjar wato adabin masu hijira daga
wannan nahiya zuwa waccan nahiya.
cuɗanya da gaurayar al’adu sun ƙara fitowa fili da bunƙasa. Irin
wannan yanayi ne Amirka ta gamu da shi, ta haka ne aka sami
cuɗanyar al’adu daga nahiyoi daban-daban a cikin farfajiyarta,
har ma aka kasa Amirka zuwa arewa da kudu, da gabas da
yamma. Dorson da almajiransa (1972) sun fahimci cewa
dangane da nazarin adabin mutane masu Hijira zuwa nahiyoyi
daban-daban cikin Amirka da wasu wurare yana da alfanu a
gano waɗannan abubuwa:
a) Yanayi da ɓurɓushin tarihinsu na asali;
b) Canje-canjen da suka samu;
c) Tasirin al’adu nasu bisa wannan wuri da suka shiga daga
bisani.
A wannan ra’ayi na nazari akwai bukatar a nazarci kowace
irin sabuwar duniya da ta ɓulla daga bisani.
1.4. 10 Hanyar Nazari ta Yanayi17
Wannan hanya ta nazarin yanayi ba ta riga ta zama
zaunanniya kamar sauran hanyoyin ba. Taron matasan masana
ne daga jami’o’in Indiyawa da Pennylɓania suke ƙoƙarin
tabbatar da ita a matsayin makaranta. Suna ƙarfafa nazarin
adabi ta fuskar ƙunshiyarsa, kamar harshe da ɗabi’ar da aka yi
magana da yadda ake sarrafa su da aiwatarwa.
17 Wato Contextual
1.4. 11 Hanyar Nazari ta Tsari (Ƙira)
Ita wannan hanyar nazari ta tsari tana ƙarfafa ƙirar adabi
ce wadda ta fara ɓulla a doron ƙasa tun kafin shekarar 1960 . An
sami manazarta adabi waɗanda suka gabatar da ayyuka a kanta
tun daga wajejen 1928 kamar Ɓladimir Propp daga Rasha
(1928), Andre Jolles daga Jamus (1930), Lord Raglan (1936),
Alan Dundes (1964) da sauransu.
Propp (1928), wanda ya fara bayyana wannan
makarantar nazari ta tsarin adabi ko ƙirarsa yana cewa wannan
nazari ya ƙunshi bayanin sigar labari ne dangane da ginshiƙansa
da kuma haɗuwarsu da juna. Shi ko Dundes (1964) ya faɗaɗa
wannan hanya ne ta fuska biyu; ta cewa tsarin labari na bisa
jayayya ne tsakanin daidaituwa ko rashinta wato dai samu ko
rashi, misali Dodo ya kwashe duk ruwan gari (a tatsuniya) rashi
ne, amma wani ya ƙwato wa mutane samarwa ne. fuska ta biyu
kuwa yana ganin ginshiƙan adabin labari na iya zama kashi
huɗu. Kamar a tatsuniya za a iya samun:
- doka
- saɓa dokar
- sakamakon saɓa doka
- yunƙurin tsira
Kyakkyawan misali a nan shi ne a Tatsuniyar Gizo da san
Mutuwa. Ƙin amsar san shi ne bin doka, amsar kuwa keta doka
ke nan, dawowar mutuwa wajen Gizo ne sakamakon saɓa (keta)
doka, dabarar da Gizo ya yi ita ce yunƙurin tsira.
1.4. 12 Hanyar Nazari ta Awon Baka
Wannan hanya ta nazarin awon baka hanya ce wadda ta
ƙunshi nazarin amsa-amon kari da hawa da saukar murya da
layuka da ɗiya duk a waƙoƙin baka. Wanda ya ƙirƙiro wannan
hanya shi ne, Milman Parry (1935), daga bisani Albert Lord
(1937, 1950, 1951), Daɓid Bynum, Noɓi Pazart (1954), Besmer
(1971), King (1967), Schun (1967) suka biyo baya18.
Abubuwan da akan kula da su a wannan nazari sun
haɗa da:
- layukan ɗan waƙa;
- ƙulli da ƙari ta hanyar hawa da sauka da saukar
sauka;
- amsa-amon kari;
- takidi;
- rerawa;
- gidan dara na kari;
- da sauransu.
18 Dangane da adabin waƙar baka ta Hausa kuwa an sami waxanda suka
rayar da wannan nazari kamar Xandatti Abdulqadir (1975) da
Muhammad Sani Ibrahim (1983) da Sa’idu Muhammad Gusau
(1983,1995,2005) da sauransu.
Ba a waƙa kawai ba har a labaru an yi ƙoƙarin gwada
wannan hanya ta bin rukunonin jumloli.
2
TARIHIN GINUWAR NAZARI DA FEƊE
ADABIN HAUSA
Wannan babi ya bibiyi tarihin nazarin adabin Hausa
dangane da zamunansa mabambanta. An yi tsokaci ta fuskar
wanzuwar nazarin adabi a al’ummar Hausawa tun daga lokacin
zaman dauri na maguzanci da bayan saduwar ƙasar Hausa da
addinin Musulunci zuwa wannan lokaci da ake ciki. Har wa yau
an zo da makarantun da ake da su na nazari da koyar da Hausa,
da manya da ƙanannan malamai da suka yi fice wajen koyar da
Hausa. Daga nan aka rufe babin ta kawo jerin gwanon sunayen
wasu shahararrun mutane da suka taimaka wajen bunƙasawa da
haɓaka ayyukan Hausa.
2.1 Lokacin Zaman Farko (Maguzanci)
Al’ummar Hausawa zaunanniyar al’umma ce, daɗaɗɗiya,
mai cikakkiyar hanyar rayuwa, mai daɗaɗɗun al’adu ingantattu
wadda a ko da yaushe take ƙoƙarin watsi da munanan al’adu.
Adabin al’umma, musamman adabin baka, tare yake tafiya da
hanyar rayuwa, yana mai sarrafa ta tare da ajiye ta yadda ya
dace. Ba za a iya tabbatar da lokacin da al’ummar Hausawa ta
kafu ba, ko a tsakanin malaman tarihi ba a sami daidaitaccen
ra’ayi ko madogara a kan haka ba. Ana jin yawon farauta da
tsintar ’ya’yan itatuwa don samun abinci su ne abubuwa na farko
da Hausawa suka fara yi. Bayan da suka fahimci noma da
hanyoyinsa ya haifar da zamansu a wuri ɗaya, da samar da
wuraren zama, da sana’o’i daban-daban. Daga nan ne kuma aka
sami kirare-kirare da waƙoƙin noma da na sana’o’i da
tatsuniyoyi da labarum gargajiya da sauran sassan adabin baka.
Wasu masu bayyana yanayin ƙasar Hausa a lokacin
zaman farko na da’awar mutanen da suke zaune a wannan
farfajiya Maguzawa ne, masu bauta wa dodanninsu da sauran
tsafe-tsafensu na gargajiya. Farauta da mayar da hankali bisa
al’adun gargajiya su ne abubuwan da aka rinjaya bisa hidimar
yin su. A irin wannan lokaci da ba a tabbatar da iya rubutu da
karatu ba, ba za a iya tabbatar da samuwar wani yanayin nazari
adabin Hausa ba, musamman a wannan lokaci na ƙoƙarin samar
da ayyukan adabi ne, balle a ce a yi musu nazari.
2.2 Lokacin Zuwan Musulunci
Bisa dukan alamu mutanen da suke zaune a ƙasar Hausa
kafin zuwan addinin Musulunci ba su iya wani rubutu da karatu
ba ko kuma a iya cewa, kamar yadda wasu suke gani, ba a
tabbatar da kyautace iya rubutu da karatu ba. Amma akwai
bayanin Malam Aminu Kano da yake cewa akwai ɓurɓushi da
alamun Hausawa sun taɓa iya rubutun Yunananci (Greek). Ya ci
gaba da cewa a wani lokaci can da daular Yunanawa ta bunƙasa
ta shigo har ƙasar Hausa, har mutane Girkawa suka sami yawata
wasu garuruwan ƙasar Hausa kamar Kano. Daga wannan zuwa
ne rijiyar Akwa ta sami sunanta, kuma akwai wani rubutu da aka
yi a harshen Hausa, amma cikin haruffan Girkanci (Greek) a
gidan kayan tarihi na London. Wannan na nuna wataƙila
Hausawa sun yi wani rubutu kafin zuwan Larabci, sai dai bai iso
gare mu daidai wa daidai ba.
Musulunci ya shigo ƙasar Hausa, sannu a hankali a
manya da ƙananan garuruwan Hausa bisa ayyanannun lokuta
har zuwa lokacin da ya game farfajiyar ƙasar Hausa baki ɗaya.
Musulunci ya sadu da wannan ƙasa ta hanyar cinikayya da
kasuwanci tsakanin mutanen ƙasar Hausa da Larabawa ko da
ƙasashen Afirka ta Arewa, ko ta hanyar yaƙe-yaƙe ko ta shigowar
malamai sufaye waɗanda suka ci gaba da yaɗa shi tare da
bunƙasa shi. A wata ruwaya ana cewa Musulunci ya shiga
wannan ƙasa a daidai ƙarni na na goma sha ɗaya (Ƙ11) zuwa na
goma sha uku (Ƙ13). Ƙungiyoyin mutane masu yawon yaɗa
addinin Musulunci ko masu kai ziyarce-ziyarce sun shigo
wannan ƙasa tun a wajajen ƙarni na goma sha huɗu (Ƙ14). Daga
cikinsu akwai ƙungiyoyin Fulani daban-daban kamar
Wangarawa (Mallawa) daga ƙasar Mali da Torankawa daga
Futa-Toro cikin ƙasar Senegal da sauran nau’o’insu. Akwai kuma
mutane masu yawon yaɗa Musulunci irin su Al-Maghili da Al-
Sayuɗi da makamantansu da suka shigo wannan ƙasa ta Hausa.
Domin haka, a tsakanin ƙarni na goma sha uku (Ƙ13)
zuwa goma sha bakwai (Ƙ17) an fara samun cuɗanya tsakanin
al’adun Hausawa da na Larabawa. A wannan lokaci Hausawa sun
duƙufa wajen koyon karatu da rubutu cikin harshen Larabci.
Bayan da suka gogu, suka ƙware da rubutu da karatu na Larabci,
sai suka yi ƙoƙari ƙirƙiro rubutun Ajami ta amfani da haruffan
Larabci. Kamar yadda Farfesa Neil Skinner (1980) ya bayyana an
fara amfani da matakan ƙirƙiro rubutu na Ajami daga ƙoƙarin
rubuta suna da garuruwa. Daga nan, ya daɗa bunƙasa ta hanyar
karatun allo. Wasu na ganin rubutun Ajami tsohon abu ne, an
fara tunaninsa tun a tsakanin ƙarni na goma sha huɗu (Ƙ14)
zuwa ƙarni na goma sha biyar (Ƙ15) ko ƙarni na goma sha biyar
(Ƙ15) zuwa ƙarni na goma sha bakwai (Ƙ17). Amma wasu na
faɗin rubutun Ajami ya samu ne a wajejen ƙarni na goma sha
bakwai (Ƙ17) zuwa ƙarni na goma sha takwas (Ƙ18), wasu kuwa
sun ce a tsakanin ƙarni na goma sha takwas (Ƙ18) zuwa ƙarni na
goma sha tara (Ƙ19). Malam Aminu Kano ya fi ba da goyon baya
bisa ra’ayin rubutun Ajami ya faru ne tun a wajejen ƙarni na
goma sha huɗu (Ƙ14), in ma ba ƙarni na goma sha uku (Ƙ13) ba.
Tun daga lokacin da addinin Musulunci ya shigo ƙasar
Hausa da samuwar rubutun Ajami har zuwa ƙarshen ƙarni na 18
an sami ayyukan haɓaka adabin Hausa. A wannan lokaci ne aka
sami ɓullowar rubutattun waƙoƙin Hausa cikin Ajami inda
adabin baka ya sami wani sabon nau’i (kishiya) da sunan
rubutaccen adabi. Malamai irin su Wali Ɗanmasani da Wali
Ɗanmarina da Muhammadu na Birnin Gwari ɗan Malam Jibrin
da Malam Shi’itu ɗan Abdurra’uf da sauransu ana ganin sun
rubuta waƙoƙin Hausa cikin ajami a daidai ƙarni na goma sha
bakwai (Ƙ17)19.
Har zuwa wannan lokaci, nazarin adabin Hausa da
ma’anar fiɗa ko yin tsokaci bai kankama sosai ba, ba a sami
hanyar nazari da aka fito da ita ba.
2.3 Lokaci na Daular Usmaniyya (Ƙarni na 19)
A tsakiyar ƙarni na goma sha takwas (Ƙ18) a daidai
shekara ta 1754 aka haifi Shehu Usmanu Ɗanfodiyo. Shehu
19 Domin qarin bayani dubi Hausa a Rubuce: Tarihin Rubuce-Rubuce
Cikin Hausa (1988) na Ibrahim Yaro Yahaya, shafi na 13-48.
Usmanu Bafilatani ne daga cikin ƙabilar Torankawa waɗanda
suka fito daga Futa-Toro ta Senegal. Gidansu gidan ilmi ne, ya
tashi a tsakanin iyaye da kakanni masu ilmi. Ya koyi ilmi inda
Allah ya yi masa baiwa da sanin dangogin ilmin addinin
Musulunci. Saboda ilminsa da tsoron Allah da yake da shi ya sami
ɗaukaka da shahara, ya kuma sami karɓuwa tsakanin al’ummar
da yake a cikinta. A wannan lokaci ya lura da mutane na yi wa
Musulunci riƙon sakainar kashi, sarakunan ƙasar ba su mayar da
hankali ga tsayar da adalci tsakanin talakawansu ba, ƙasar cike
take da aikata ayyukan masha’a da sharholiya da waƙoƙin hululu
na kaɗe-kaɗe da sauransu. Saboda waɗannan dalilai da
wasunsu, Shehu Usmanu da mabiyansa suka yi ƙoƙarin tsayar da
jihadi don tsabtace addinin Musulunci. Sun yi wannan
gagarumin aiki a tsakanin shekara ta1804 zuwa1810. Bayan da
aka gama jihadi na yaƙe-yaƙe, sai aka tsayar da daula ta
Musulunci sahihiya tagari wadda daga bisani aka fi sani da
Daular Usmaniyya. Daga nan, aka ƙara wa jihadi ƙarfi ta hanyar
rubuce-rubuce da faɗaɗawa cikin fannonin ilmin addinin
Musulunci.
A wannan daula ta Usmaniyya ayyukan adabin Hausa
sun daɗa haɓaka, duk da yake wasu sassan adabin baka na
gargajiya ba su sami ci gaba da rayuwa ba. A wannan lokaci
waƙoƙin Hausa rubutattu cikin Ajami suka sami bunƙasa
matuƙa, suka sami ranar shanya garinsu. An sami marubuta
waƙoƙi da yawa, daga cikinsu akwai:
Shehu Usmanu Ɗanfodiyo
Abdullahin Gwandu
Muhammadu Bello
Muhammadu Tukur
Abdulsalami Bagimbine
Isan Kware
Muhammadu Buhari
Nana Asma’u
Abubakar Atiku
da sauransu
Rubuta waƙoƙi a lokaci na jihadi da bayansa wato a ƙarni
na goma sha tara (Ƙ19) ya bazu ba a ƙasar Sakkwato ba, a’a, har
zuwa wasu garuruwa kamar Kano da Katsina da Zariya da Daura
da Bauchi da sauran manyan garuruwan Hausa.
Bayan rubutattun waƙoƙi, an sami wasu ayyuka kamar
rubuta littattafai da yi musu sharhi da huɗubobi a lokacin sallar
Juma’a ko tarukan raɗin suna ko ɗaurin aure. An kuma sami
marubuta, musamman a majalisun umara’u da kotunan shari’a
ta fuskar alƙalai da wajen malamai a makarantun soraye (na
zaure) da sauran ayyukan ilmi.
Nazarin irin waɗannan ayyukan kuwa da yi musu ta’aliƙi
ya fara ɓulla ne tsakanin malamai da almajirai da makafi da
saura masu yin bara.
Malamai sukan dinga fassara wa ɗalibansu haƙiƙanin
matanin waɗannan ayyuka ta yadda za su fahimci ma’ana da
luggar kalmomi irin waɗanda suke fitowa na Hausa ko na
Larabci da ba kowane mutum ya mayyaze (rarrabe) da su ba.
Ta fuskar almajirai da sauran makafi kuwa suna ƙoƙarin
haddace su ne, musamman waƙoƙi su dinga yin bara da su. A
lokacin da suke haddar nan sukan tsarma fahimtarsu, ta yi wa
waƙoƙin sharhi don sauƙaƙawa da saurin fahimtar da masu
sauraro.
Kamar yadda aka gani kafin zuwa Musulunci adabin
Hausa ba rubutacce ne ba, adabi ne na baka wanda ake ƙoƙarin
kiyaye shi ta hanyar haddacewa, akan yaɗa shi ta hanyar labarai
da tatsuniyoyi da rera waƙoƙi da kaɗe-kaɗe da sauransu. Amma
bayan Musulunci ya bayyana wannan ƙasa aka sami tasirin
adabin Larabci kan na Hausawa, sai Hausawa suka sami wani
sabon adabi rubutacce ƙari bisa ga wanda suka saba da shi na
baka, ta hanyar aro labarai da waƙoƙin Larabawa da
kalmominsu da luggoginsu da ra’ayoyinsu da sauransu aka shiga
tsara rubutaccen adabi.
2.4 Lokacin Zuwan Turawa (Ƙarni na 20)
Bincike ya amince cewa tun wajejen ƙarni na goma sha
bakwai (Ƙ17) zuwa ƙarni na goma sha takwas (Ƙ18) Turawa iri
daban-daban na bincike da na mishan da na ciniki suka dinga
shigowa Afirka. Da yawa daga cikin irin waɗannan Turawa sun
shigo ƙasar Hausa kuma sun yi rubuce-rubuce game da Hausawa
da al’adunsu da kuma ƙasar Hausa. A daidai farkon ƙarni na
ashiri (Ƙ20), a shekarar 1900, Turawan mulkin mallaka suka
bayyana manufarsu ta ƙwace mulkin ƙasar Hausa daga hannun
’yan ƙasarta. Kafin mulki ya tabbata a gare su, sai da suka yi yaƙi
da wasu garuruwan ƙasar Hausa. Gwamna Lugga shi ne ya
shugabanci rundunar sojan Turawan Ingilishi na Sarauniya. A
shekarar 1903 ne suka tsayar da mulkinsu bayan cinye daular
Usmaniyya mai hedikwata a Sakkwato. Turawan mulki sun zo da
shirye-shirye irin nasu da dama, daga cikinsu ne suka kawo wa
wannan ƙasa yanayin rubutun boko ta amfani da baƙaƙen
Ingilishi, suka kafa makarantu don koyar da rubutu da karatu na
sha’anin boko, suka zo da hanyoyin tsarin mulkinsu da kuma
wasu dangogin ilmi daban-daban.
2.4.1 Ayyukan Turawa Game da Adabin Hausa
Turawa sun fi mayar da hankali ga samar da littattafan
zube na ƙagaggun labarai da aikace-aikacen fassara, musamman
littattafan da za a yi amfani da su wajen koyarwa a makarantu.
Amma Turawan mishan da na ciniki tun a wajejen ƙarni
na goma sha takwas (Ƙ18) ne suka fara tattara adabin Hausa,
musamman na baka, suka ari yanayin rubutunsu na boko suka
rubuta su a ciki. Daga cikin rukunin Turawan na farko da suka yi
wannan aiki akwai Park da Clapperton da Robinson da Bath da
Neibuhr da Schon da Frank Edger da R.S. Fletcher da R.S. Rattary
da sauransu.
- J.F. Schon shi ne wanda ya fara tattara adabin Hausa ya
yi rubutu a kansa, kuma shi ne ya fi Turawan da suka zo ƙasar
Hausa shahara a harkar tattara adabin Hausa, ya wallafa
littattafai shahararru har guda goma sha biyar (15), daga cikinsu
akwai: Magana Hausa da African Proɓerbs da Tales and Historical
Fragments .
- C.H. Robinson kuwa ya rubuta: Specimens of Hausa
Literature a shekarar 1896.
- Frank Edger (1911) Littafi na Tatsuniyoyi na Hausa, Belfest.
- R.S. Fletcher (1912) Hausa Sayings and Folklore, London.
- R.S. Rattary (1913) Hausa Folklore ( Kundaye Biyu); OUP
London.
- A.J.N. Tremoarne (1913): Hausa Supersititition and Customs,
Frank Cass.
A farkon al’amari, yawancin ayyukan da Turawa suka yi
sun gabatar da su ne cikin harshen Turanci, sannan ba tare da
bayyana ainihin tushen bayanansu ba. Ta irin wannan bincike
ne, Skinner (1980) ya rarraba labarun Hausa zuwa nau’o’i kamar
haka:
Labaran dabbobi;
Labarun nishaɗi da ban dariya;
Labarun ɗa’a da tarbiyya;
Labarun hulɗa da zaman iyali;
Almara;
Labarun hukunci da sulhu;
Labarun jaruntaka da sauransu.
Yahaya (1988) ya bayyana haka, kuma ya daɗa ayyana
cewa tun daga tsakiyar ƙarni na goma sha tara (Ƙ19) har zuwa
farkon ƙarni na ashirin (Ƙ20) an tattara adabin Hausa kamar
haka:
Labaran Zube- 1220
Karin Maganganu (Zantukan Hikima) – 3212
Kacici-Kacici- 182
Sauran tarkacen adabin Hausa – 603
Ta wannan hanya ce aka gabatar da ayyuka da yawa a
kan adabin Hausa, har aka sami damar kwatanta azuzuwa da
sigogin adabin Afirka baki ɗaya. Daga nan kuma Turawa suka
ƙirƙiro hanyoyi da dabarun nazarin adabi waɗanda da sannu-
sannu suka game duniya. Daga cikin Turawan da suka shahara a
wannan fage akwai R.M. Dorson (1972) da Finnegan(1970) da
Ruth da sauransu.
2.5 Ayyukan ’Yan Ƙasa a Makarantu
Kafin zuwan Turawa da mulkinsu na mallaka an sami
Hausawa suna rubuta Hausa ne ta hanyar rubutun ajami. Amma
zuwan Turawa wannan ƙasa ya kawo wani ƙari ga rayuwar
Hausawa, musamman ta yadda suka ƙirƙiro rubutun bokon
Hausa daga haruffan Ingilishi irin na Romawa. Daga nan
Hausawa suka rungumi wannan sabon ilmi aka mayar da hankali
ga koyonsa. Bayan da aka ƙware a cikin rubutun boko, sai
Hausawa da yawa suka shiga rubuce-rubuce cikin boko. Ke nan
daga cikin abubuwan da zuwan Turawa ya kawo dangane da
rayuwa waɗanda suka shafi tunanin Hausawa da rubuce-
rubucensu akwai kafa makarantu tun daga na koyon ilmin yaƙi
da jahilci da aka shirya don koyar da iya rubutu da karatu da
sha’anin mulki, da na Firamare, daga bisani, zuwa na sakandare
da jami’o’i.
Turawa sun kafa makarantu na farko a manyan
garuruwan ƙasar Hausa kamar Sakkwato (1906) da Zariya
(1907) da Kano (1909). Harshen da aka yi amfani da shi wajen
koyarwa shi ne harshen Hausa. An ci gaba da inganta hanyar
rubutun boko ta farko wadda su Schon suka ƙirƙiro, sannan aka
yi yekuwar samar da littattafan Hausa don koyarwa tun daga
shekarar 1933. A wannan lokaci aka ƙarfafa rubutun zube na
ƙagaggun labarai (1930-1959), aka kakkafa hukumomi na
haɓaka rubuce-rubuce kamar Hukumar Fassara da Hukumar
Talifi da Kamfanin Gaskiya da Hukumar NORLA da sauransu. Har
wa yau an yi ƙoƙarin shirya gasa tsakanin ‘yan ƙasa marubuta.
An samar da littattafai da yawa kamar su Ruwan Bagaja da Shehu
Umar da Jatau na Ƙyallu da Magana Jari Ce, da Ganɗoki da Ikon
Allah da Dare Dubu da Ɗaya da Hausawa da Maƙwabtansu da
sauran littattafai masu yawa.
Duk da wannan matsayi da adabi ya samu na ci gaba da
bunƙasa bai da wata tsararriyar hanya ta nazari wadda ta wuce
koyon rubutu da karatu da tattara ayyukan adabi. Shi wannan
nazari bai kankama ba sai bayan da aka kafa jami’o’i, musamman
bayan buɗe Jami’ar Ahmadu Bello a Zariya (1960) da Kwalejin
Abdullahi Bayero a Kano (1960).
2.5.1 Makarantar Kano; Jami’ar Bayero
Wannan makaranta ta Kano an fara buɗe ta ne a
shekarar 1960 da sunan Kwalejin Ahmadu Bello. A shekara ta
1962 aka mayar da ita ƙarƙashin Jami’ar Ahmadu Bello Zariya,
sai kuma aka juya mata suna zuwa Kwalejin Abdullahi Bayero. A
1975 ta sami wani ɓangare na matsayin jami’a, amma a 1977 ta
zama cikakkiyar jami’a da sunan Jami’ar Bayero, Kano.
Turawa su ne suka fara koyar da Hausa a wannan
makaranta inda suka nuna sha’awarsu ga nazarin harshen Hausa
a fannoninsa mabambanta, musamman harshe da adabi da
wasan kwaikwayo. Wannan ya sa koyar da Hausa ya zamanto
cikin harshen Ingilishi, maimakon harshen Hausa. Kuma ga
Ingilishi shi ne harshen da gwamnati take amfani da shi a
Nijeriya. Jami’ar Bayero ta zama cibiyar farko ta nazari da koyar
da Hausa. Koyar da Hausa cikin harshen Ingilishi ya ci gaba har
zuwa wajejen 1970 zuwa1974 inda wasu masu nazarin Hausa
’yan ƙasa suka fara tunanin sauyi. Daga nan ne aka shiga fassara
wasu kalmomi, musamman na fannin adabi zuwa Hausa. A
shekarar 1972 Cibiyar Nazarin Harsunan Nijeriya ta shirya wani
taro inda ta gayyaci ra’ayoyin mutane game da yadda za a fassara
wasu kalmomin da ake amfani da su wajen nazarin adabin
Ingilishi da na Larabci. Malamai da suka ba da gudunmuwa a
wannan lokaci sun haɗa da Farfesa Ɗalhatu Muhammad wanda
ya rubuta maƙala mai suna ‘ A Ɓocabulary of Literary Terms in
Hausa’ wadda aka buga a cikin Harsunan Nijeriya III a 1973.
Farfesa M.K.M. Galadanci ya yi ƙoƙarin fassara kalmomin
nazarin da za a riƙa amfani da su wajen nazarin nahawu da
nazarin karin waƙa. Farfesa Ɗandatti Abdulƙadir ya taimaka
wajen samar da kalmomin nazarin adabin Hausa. Farfesa Bello
Sa’id da Farfesa Abdulƙadir Ɗagambo sun taimaka ainun wajen
samar da kalmomin nazarin adabin Hausa, musamman fannin
nazarin rubutacciyar waƙa da hanyoyin yi mata fiɗa ko tarƙe.
Wannan Jami’a ta Bayero Kano ta taka muhimmiyar rawa ainun
wajen koyar da Huasa. An sami ’yan ƙasa waɗanda suka zama
malamai suka kuma taimaka wajen wannan aiki har ake ganin su
ne suka zama iyaye na nazarin harshe da adabi da al’adun
Hausawa. Za a iya karkasa waɗannan malamai zuwa zanguna da
rukunoni mabambanta kamar haka:
(i) Rukunin Turawa
Farfesa D.W. Arnott
Farfesa Neil Skinner
Farfesa M. Hiskett
Farfesa Russel G. Schun
Linda Dresel
Farfesa Krishna Rayan
Farfesa Grahm Furniss
Farfesa Carnirou
Farfesa Fremont Edward Besmer
Farfesa Philip Jaggar
Farfesa Kirk-Greene
Farfesa Paul Newman, Shugaban fassaro kalmomin
nazari daga Ingilishi da Larabci zuwa Hausa
Dr. Roɗana Ma Newman
(ii) ’Yan Ƙasa Rukuni na Ɗaya (1964-1970)
Farfesa M.K.M. Galadanci - Harshe
Farfesa Ɗalhatu Muhammad - Adabi
Farfesa Ɗandatti Abdulƙadir - Adabi
Farfesa Dauda Bagari - Harshe
Farfesa Abba Rufa’i - Harshe
Mal. Isa Ahmad Kurawa - Harshe
Farfesa Ibrahim Mukoshy - Harshe
Malam Giɗaɗo Bello - Adabi
(iii) ’Yan Ƙasa Rukuni na Biyu (1970-1972)
Farfesa Ibrahim Yaro Yahaya -Adabi da Al’adu
(iv) ’Yan Ƙasa Rukuni na Uku (1973-1975)
Farfesa Bello Ahmad Salim - Harshe
Farfesa Abdulƙadir Ɗangambo - Adabi da Al’adu
Farfesa Bello Sa’id - Adabi
Dr. M.M. Garba - Harshe
Dr. Ahmadu Bello Zariya - Harshe
Farfesa Usman Hassan - Adabi da Al’adu
Farfesa Ma’azu Sani Zariya - Harshe
Dr. Habib Ahmad Daba - Adabi
Farfesa Abdu Yahya Bichi - Adabi da Al’adu
Farfesa Maikuɗi Ƙaraye - Adabi
(v) ’Yan Ƙasa Rukuni na Huɗu (1976/1980)
Malam Muhammadu Sani Ibrahim – Adabi da Al’adu
Malam Muhammad Balarabe Umar – Adabi da Al’adu
Dr. Sammani Sani - Harshe
Farfesa Isma’ila Junaidu - Harshe
Malam Habibu Sani Ɓaɓura - Harshe
Malam Muhammad Wada Hamza – Adabi
Mal. A.G. Ɗantsoho Abdullahi - Harshe
Mal. Abdullahi Umar Kafin Hausa – Adabi da Al’adu
Dr. Tanimu Musa ‘Yar-Adua – Adabi da Al’adu
Dr. Usman Usaini Fagge - Harshe
Farfesa Sa’idu Muhammad Gusau - Adabi da Al’adu
Dr. Ahmad Magaji - Al’ada da Adabi
Malam Muhammad Babanzara
Hassan -Adabi
Farfesa Isa Mukhtar -Adabi
Bayan waɗannan akwai wasu rukunonin malamai ’yan
ƙasa waɗanda suka biyo baya da za a iya ambata da rukuni na
biyar(1981 zuwa yau):
Dr. Abdullahi Bature - Harshe
Farfesa Mukhtar Abdulƙadir Yusuf - Harshe
Dr. Aminu Lawan Auta - Adabi
Dr. Aliyu Musa - Adabi
Dr. Muhammad Tahar Adamu -Al’adu
Dr. Aliyu Mu’azu -Al’adu
Dr. Umma Ado Abbas -Al’adu
Dr. Hafizu Miko Yakasai - Harshe
Dr. Yakubu Magaji Azare -Harshe
Dr. Halima Abdulƙadir Ɗangambo -Adabi
Malam Abdurra’uf Tukur - Adabi da Al’adu
Malam Murtala Garba Yakasai -Al’adu
Daga cikin waɗannan rukunoni na masu nazari a Jami’ar
Bayero akwai waɗanda suka fi mayar da sha’awarsu bisa nazarin
waƙa daɗa rubutacciya ce ko ta baka wasu kuma sun ɗauki sassa
na adabin zube na baka ko rubutacce suka daɗa baza himma a
kai. Wasu kuma sun ɗauki sashen wasan kwaikwayo suka
zurfafa bincike a cikinsa. Daga cikinsu akwai:
Farfesa Ɗandatti Abdulƙadir - Nazarin Sigogin Waƙa
Farfesa M.K.M. Galadanci - Nazarin Karin Waƙa
Farfesa Ɗalhatu Muhammad - Nazarin Waƙa
Farfesa Abdulƙadir Ɗangambo - Nazarin Adabin
Hausa
Farfesa Bello Sa’id - Nazarin Waƙa
Malam Muhammadu
Sani Ibrahim – Nazarin Adabin Baka
Malam M. Balarabe Umar - Nazarin Waƙa
Farfesa S. M. Gusau – Nazarin Adabin Baka
Dr. Ahmad Magaji - Nazarin Adabi da Al’adu
Dr. T.M. ’Yar-Aduwa - Nazarin Wasan
Kwaikwayo
Farfesa Isa Mukhtar - Nazarin Ƙagaggun Labarai
da sauransu
2.5.2 Makarantar Zariya
Jami’ar Ahmadu Bello Zariya (1975-)
Jami’ar Ahmadu Bello Zariya ita ce ta zama ta biyu a
fannin buƙasa koyar da harshen Hausa da adabi da al’adu a
ƙarƙashin Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya da na Afirka
wanda aka kafa a shekarar 1975. Wannan sashe ya mayar da
hankali wajen koyar da Hausa, musamman fannin adabin baka
inda har aka rayar da wani ɓangare da ake kira Taskar Fasahar
Baka20 . Komawar Farfesa Ɗalhatu Muhammad daga Jami’ar
Bayero, Kano zuwa wannan sashe ya taimaka ainun, musamman
yadda nazarce-nazarce da ƙirƙire suka daɗa yawaita. Daga cikin
malamai na wannan makaranta akwai:
Farfesa Ɗalhatu Muhammad - Adabi
Farfesa Muhammad Hambali Jinju - Harshe
Dr. A.Ɓ. King - Adabi
Mal. Giɗaɗo Bello - Adabi
Mal. Rabi’u Muhammad Zarruk - Harshe
da Adabi
Mal. Abubakar A. Kafin Hausa - Adabi
Dr. Bello Yaro Sodangi Alhassan - Harshe
20 Wato Oral Decumentation Centre, Department of Nigerian and
African Languages,Ahmadu Bello University, Zaria.
Mal. Adamu Ibrahim Malumfashi - Adabi da Al’adu
Dr. Magaji Tsoho Yakadawa - Adabi
Farfesa Munnir Mamman - Harshe
Dr. Abdullahi Garba Wurma -Harshe
Farfesa Umaru Balarabe Ahmed 21 - Adabi da
Al’adu
Fafesa Muhammad Lawal Amin - Adabi
Dr. Salisu Garba Kargi - Harshe
Malama Rabi Garba -Harshe da Adabi
Mal. Rabi’u Muhammad Tahir -Harshe da Adabi
Malama Hauwa Muhammad Bugaje -Adabi
2.5.3 Makarantar Sakkwato
Jami’ar Usmanu Ɗanfodiyo Sakkwato (1975-)
Wannan Jami’a ta Usmanu Ɗanfodiyo an buɗe ta ne a
shekarar 1975. Ita ma ta bayar da muhimmiyar gudunmuwa
wajen nazarin adabin Hausa. Yawancin malamai na wannan
Jami’a sun yo ƙaura ne daga Jami’ar Bayero ta Kano ko kuma sun
yi karatu a cikinta. Daga cikinsu akwai:
21 Farfesa U. B. Ahmed a wajejen 2007 bayan da aka buxe Sashen Koyar
da Hausa a Jami’ar Jihar Kaduna, sai aka nemi ya shugabance shi don
ya
yi masa fandisho mai nagarta.
Farfesa Ibrahim Mukoshy - Harshe da
Adabi
Farfesa Muhammad Dauda Bagari - Harshe
Farfesa Muhammad Hambali Jinju - Harshe
Farfesa M. Hiskett - Adabi
Farfesa Haruna Abdullahi Birniwa - Adabi
Farfesa Abdullahi Bayero Yahya - Adabi
Farfesa Atiku Ahmed Dunfawa - Adabi
Farfesa Ibraham M. A. Malumfahsi - Adabi
Farfesa Aliyu Muhammad Bunza - Al’adu
Farfesa Salisu Ahmed Yakasai - Harshe
Mal. Mahbub Amin Alkali - Adabi
Mal. Ɗayyabu Miko Ɗiso - Harshe
Dr. Hamza A. Ainun - Adabi
Mal. Ahmed Abdullahi Sokoto - Adabi
Dr. Ibrahim S.S. Kontagora -Al’adu
Dr. Bello Bala Usman - Adabi
da sauransu
A wannan Jami’a akwai manyan sassa na bunƙasa
nazarin harshen Hausa da adabi da al’adu guda uku wato Sashen
Koyar da Harsunan Nijeriya da Cibiyar Nazarin Hausa da
Hukumar Fassara ta Jekadiyar UNESCO.
2.5.4 Makarantar Maiduguri
Jami’ar Maiduguri (1975-)
An kafa wannan jami’a ta Maiduguri a shekarar 1975, ita
ma an buɗe Sashen Koyar da Ilimin Harsuna a cikinta. Daga cikin
manazarta na wannan makaranta akwai:
Farfesa Abdulhamid Abubakar - Harshe
Farfesa Ahmad Baba Tela - Harshe
Farfesa Andrew Haruna -Harshe
Farfesa Mustapha Abba -Harshe
Dr. Muhammad Mu’azu -Harshe
Farfesa Balarabe Zulyadaini - Adabi
Dr. Garba Adamu -Adabi
Dr. Ai’sha Iya Muhammad -Harshe
Farfesa Muhammad Munkaila -Harshe
Mal. Rabi’u Musa - Adabi
Mal. Buhari Ibrahim Maigari - Adabi da
Harshe
Mal. Muhammad Shu’aibu -Adabi
Mal. M. Abdulwahab -Adabi
2.5.5 Sauran Makarantu
Bayan waɗannan manyan makarantu da suka kafu a
jami’o’in Kano da Zariya da Sakkwato da Maiduguri, akwai wasu
ƙananan makarantun nazarin harshe da adabi da al’adun Hausa
waɗanda suka biyo sawunsu. Akwai ma’aikatun ilimi a jihohi da
manyan makarantun horon malamai da kwalejojin ilimi da
makarantun share fagen shiga jami’a da sauransu. Daga cikin
malaman da suka fito fili a irin waɗannan makarantu akwai:
Alhaji Garba Sa’ad (Ma’aikatar Ilmi, Kano) -Adabi
Mal. Alhassan M. Dawaki (Ma’aikatar Ilmi, Kano) -Adabi
Mal. Yusuf Yunusa (Ma’aikatar Ilmi, Kano) -Adabi da Al’adu
Malam Salisu A. Sadi ( F.C.E (T), Gusau) - Harshe
Malam Haruna Bunguɗu (F.C.E (T), Gusau -Al’adu
Malam Sani Aliyu Soba (F.C.E (T), Gusau - Adabi da Harshe
Mr. Calɓin Y. Garba (Kwalejin Ilmi, Kano) -Harshe da Adabi
Mal. Abdullahi Hamma Misau (Kwalejin Ilmi, Azare) -
Harshe
Mal.Ja’afaru Ayuba (Kwalejin Fasaha, Katsina) -Harshe
Dr. Garba M. Gital (Bauchi) -Harshe
Mal. Bashir Ibrahim Sharifai (Ma’aikatar Ilmi, Kano) -Adabi
Mal. Usman Abdullahi Binanci (Kwalejin Ilmi, Sakkwato) -Harshe
Dr. Aliyu Muhammad Ambursa
(Kwalejin Ilmi,Sakkwato) -Adabi da Harshe
Mal. Umaru Zagga (Kwalejin Ilmi, Sakkwato) -Harshe da Adabi
Malama Zahra’u Ibrahim Waya
(Polytechnic Kaduna) – Adabi
da Harshe
Mal. Umaru Rabi’u Ɗankiri – Adabi
Mal. Ibrahim Garba Satatima (F.C.E, Kano) - Adabi
Mal. Abdullahi Asiru (ASIL, Kano) -Adabi da Al’adu
Mal. Aliyu Hudu Sulaiman
(Kwalejin Ilmi, Kumbutso) -Adabi da Al’adu
Mal. Usman Ibrahim (Kwalejin Fasaha, Sokoto) -Adabi da
Al’adu
Mal. Ɗanjuma Maigari Salihu - Adabi
da sauransu
Daga bisani kuma an bubbuɗe wasu jami’o’i a wasu
jihohin Nijeriya waɗanda wasu daga cikinsu suka kakkafa sassan
koyar da harshen Hausa. Daga cikin waɗannan jami’o’i sababbi
akwai Jami’ar Musulunci ta Katsina da Jami’ar Jihar Katsina da
Jami’ar Jihar Nassarawa da Jami’ar Jihar Kabi da Jami’ar Jihar
Kaduna da sauransu. Ga sunayen wasu malamai da suke
koyarwa da nazarin Hausa a waɗannan Jami’o’i:
Malam Muhammad Bashir Yusuf,
Jami’ar Jihar Nassarawa - Adabi
Malam Bashir Aliyu Sallau Safana,
Jami’ar Jihar Katsina -Al’adu
Malam Aminu Galadima |atagarawa
Jami’ar Jihar Katsina -Harshe
Malam Mustapha Shu’aibu
Jami’ar Jihar Katsina -Adabi
da sauransu
Daga cikin waɗannan shahararrun manazarta ne aka
sami waɗanda suka gina tare da daɗa rayar da makarantun
nazarin adabin Hausa, suka kuma ɓullo da dabaru da hanyoyin
yi wa adabi nazari da tsokaci da tarƙe da fiɗa da ta’aliƙi da sharhi
na zamani. Su waɗannan hanyoyin nazari na zamani da aka fito
da su a makarantunsu daban-daban sun ƙunshi sanabe-sanabe
da ƙaƙale-ƙaƙale da tsokace-tsokace da nufin ayyana kyawon
adabin Hausa ko muninsa, zaƙinsa da balagarsa da karsashinsa
ko ɗacinsa da laminsa.
Mazauwa nazarin adabin Hausa sun yi la’akari da
hanyoyin nazarin adabin Larabawa da na Turawa, sannan da
tasirin zamananci bisa adabin kansa da sauransu suka ƙirƙiro
hanyoyinsu. Amma saboda rashin musayar ra’ayoyi sosai da
sosai akan sami bambance-bambance tsakanin waɗannan
hanyoyin nazari na waɗannan malamai. Ta haka ne kusan
kowane manazarci ya fi dogara ainun bisa hanyar nazarin da ya
shimfiɗa. Ba a sami daidaito bisa ga waɗannan hanyoyi da
kalmomin nazarin adabin da ake amfani da su a makarantu ba,
sai daga bisani22. Akwai kuma wasu muhimman matakan
nazarin adabin Hausa da yawancin manazartan farko da na
yanzu suka amince da su kuma suna amfani da su.
22 A halin yau (2008) an sami tsararriyar hanya ta nazarin rubutacciyar
waƙa wadda Farfesa Abdulqadir Xangambo ya shirya tun da jimawa
a
littafi mai suna Xaurayar Gadon Fexe Waƙa (Sabon Tsari) 2007. Akwai
kuma littafin Jagoran Nazarin Waƙar Baka (1995) wanda Sa’idu
Muhammad Gusau ya tattara dabaru da hanyoyin nazarin waƙar
baka
a cikinsa. Malam Tanimu Musa’Yar-Aduwa shi kuma ya shirya hanyar
nazarin wasan kwaikwayo na Hausa a littafi mai suna Wasan
Kwaikwayo na Hausa: Yanaye-Yanayensa da Sigoginsa (2008). Sai
kuma Farfesa Isa Mukhtar ya tsara hanyar nazarin qagaggun labarai
a
littafi mai suna Jagoran Nazarin Jagaggun Labarai (2004). Duka
waxannan ayyuka qari ne a kan ayyukan da ake da su dangane da
kalmomin nazarin adabi da harshe da al’adu da suka haxa da littafin
Kevavvun Kalmomin Nazarin Hausa ( Hausa Metalanguage ) da “ A
Vocabulary of Literary Terms in Hausa” a cikin Harsunan Nijeriya III
(1973) da sauransu.
2.6 Wasu Manazarta Adabin Hausa
Wasu daga cikin malaman da suka taimaka wajen fito da
hanyoyi da dabarun nazarin adabin Hausa sun haɗa da:
Farfesa Ɗalhatu Muhammad - Nazarin waƙa, tare
da kalmomin Nazarin adabi
Farfesa M.K.M. Galadanci - Nazarin karin waƙa
Farfesa Ɗandatti Abdulƙadir - Nazarin waƙa
Farfesa Ibrahim Mukoshy - Nazarin Adabin baka,
musamman tatsuniya
Farfesa Ibrahim Yaro Yahaya - Nazarin adabi
Farfesa Bello Sa’id -Nazarin waƙa
Farfesa A. Ɗangambo -Nazarin Adabi. Ya fito da:
-Gadon Feɗe Waƙa
-Ɗaurayar Gadon Feɗe Waƙa
-Gadon Feɗe Adabin Hausa
Dr. A.Ɓ. King - Nazarin waƙar baka
Mal. M. S. Ibrahim -Nazarin Adabi da al’adun Hausawa
Farfesa Sa’idu Muhammad Gusau - Nazarin waƙar baka,
ya fito da Jagorar Nazarin Waƙar
Baka wanda ya ƙunshi dabaru
da
hanyoyin feɗe waƙar baka ko yi
mata tarke da tsokaci
Farfesa Abdullahi Bayero Yahya - Nazarin waƙa
rubutacciya da ta baka
Farfesa Isa Mukhtar – Nazarin Ƙagaggun Labaran Hausa
Malam T.M.’Yar-Aduwa – Nazarin Wasan Kwaikwayo na
Hausa
2.7 Wasu da Suka Bunƙasa Ayyukan Hausa
Wasu daga cikin shahararrun mutane, masana da
manazarta da masu kishin harshen Hausa waɗanda suka samar
tare da haɓaka ayyukan inganta Hausa sun haɗa da:
Sarkin Daura Alhaji Muhammadu Bashar
Sarkin Kano Alhaji Dr. Ado Abdullahi Bayero
Sheikh Abubakar Mahmud Gumi
Sheikh Muhammad Nasiru Kabara
Sheikh Ɗahiru Usman Bauchi
Malam Yahaya Gusau
Sheikh Halliru Binji
Alhaji Dr. Abubakar Imam
Alhaji Na’ibi Sulaiman Wali
Alhaji Yusufu Maitama Sule, Ɗanmasanin Kano
Waziri Alhaji Junaidu
Malam Bello Daura
Liman Muhammadu Daura
Alhaji Usman Muhammad Daura
Alhaji Mudi Sipikin
Alhaji Aƙilu Aliyu
Alhaji Bello Alkanci
Alhaji Bello Giɗaɗawa
Alhaji Abubakar Liman
Alhaji Dr. Mamman Shata
Alhaji Hayatu Hussaini
Alhaji Yusufu Ladan
Alhaji HaliluAhmed Getso
Alhaji Dr. Ɗanmaraya Jos
Farfesa Abdallah Uba Adamu
Dr. Yusuf Adamu
Alhaji Aliyu Namangi
Alhaji Inuwa-Hausa By T. Ɓ.
Madam Jean Boyd
Alhaji Ahmadu Ingawa
Alhaji Abubakar Ladan
Alhaji Umaru Dembo Zariya
Alhaji Ƙasimu Yaro
Samanja Alhaji Usman Baba Fategi
Alhaji Ladan Kwantagora
Hajiya Harira Kaciya
Alhaji Ibrahim Mandawari
Malam Rabi’u Musa
Malam Ado Ahmad Gidan Dabino
Alhaji Aminu Ladan Abubakar, ALAN WAƘA
Alhaji Sadiƙ Zazzaɓi
Hajiya Fati Nijar
Hajiya Maryam Fantimoti
Malam Ibrahim Alkaulahi, Mai Kalmomin Waƙa
Maiwaƙa, Nazir M. Ahmad
Hajiya Maryam A. Baba
Malam Hafiz Abdallah, Mai Kalmomin Waƙa
da sauransu
3
DABARU DA HANYOYIN NAZARIN
ADABIN HAUSA DAGA MANAZARTA
DABAN-DABAN
Malamai da yawa da za a kira masana adabin Hausa sun
ba da muhimmiyar gudunmuwa wajen ƙirƙiro tare da samar da
tubalai da matakai na nazari tun daga lokacin fassaro kalmomin
nazari daga wasu harsuna kamar Larabci da Ingilishi har zuwa
fito da matakai da hanyoyin fiɗar adabi. Sannan kuma an sami
ɗalibansu suka ci gaba da bibiyar wannan aiki, suna daɗa faɗaɗa
shi da inganta shi da bunƙasa shi. Ƙoƙarin wannan babi shi ne
ruwaito himmace-himmacen da masu nazarin adabin Hausa
suka aiwatar daga makarantunsu mabambanta. An kawo
taimakawar da kowane manazarci ya bayar dangane da
hanyoyin yi wa adabi fiɗa ko tarke ko tsokaci. A halin yanzu
akwai hanyoyin nazarin adabin Hausa da yawa, amma za a kafa
misalai daga waɗannan23:
3.1 Farfesa Ɗalhatu Muhammad-Zariya
Farfesa Ɗalhatu Muhammad yana ɗaya daga cikin
shahararru kuma gogaggun manazarta harshen Hausa na farko
’yan ƙasa da suka ba da dukkan rayuwarsu wajen rayar da
wannan harshe. Ya taimaka ainun wajen rayar da nazarin adabin
Hausa fiye da duk yadda ake zato. Shi ne na farko da ya fara
fassara kalmomin nazarin adabin Hausa daga Ingilishi da
Larabci zuwa Hausa, sannan ya rattaba su daki-daki a rubuce,
23 A wannan aiki an kira waxannan hanyoyi da sunayen malamai wato
masana waxanda suka qirqiro su ko suka zavo su suka inganta aiki da
su.
bisa nagartaccen tsari. A wajensa ne aka fara ganin yadda za a
rarraba adabin Hausa kansa zuwa sassansa mabambamta ta yi
wa kalmar adabi ɗoriya a gabanta. Ta haka ne aka sami adabin
Hausa da adabin gargajiya da adabin zamani da adabin baka da
adabin takarda da adabi rubutacce da adabin ka da adabin raha
da sauransu24. Kalmomin nazarin adabin Hausa da ya yi ruwa, ya
yi tsaki, ya shugabanci masana adabin Hausa wajen ƙirƙiro su da
tattaro su, da suka shafi waƙa da zube da wasan kwaikwayo, an
fito da su a takarda mai suna ‘ A Ɓocabulary of Literary Terms in
Hausa’ a cikin Harsunan Nijeriya III, CNHN, shekarar 1973 (shafi
na 1-11).
Wannan gwaron ƙoƙari da ya yi, ya ba shi damar fito da
wasu dabaru waɗanda za a iya amfani da su a zaƙulo hikimomin
da suke ƙunshe a adabin Hausa, na waƙa ko na zube ko na wasa.
Shi kansa ya yi amfani da waɗannan dabaru a ayyukan25 da ya
24 A halin yau (2008) wasu manazarta na jujjuya wannan xoriya yadda
ta
Kama kamar adabin waƙa da adabin zube da adabin wasa da adabin
baka na zube da sauransu da yawa.
25 Wasu daga cikin ayyukan wannan masani sun haxa da ‘ Sharhin
Hausa
mai ban Haushi’ a cikin Harsunan Nijeriya III (1973:46-67), da
‘Structural Tension in Poetry: Case Note on Enjambment and Run-on
in
Hausa’ a cikin Harsunan Nijeriya VIII (1978:79-90), da Interaction
Between Oral and the Literate Traditions of Hausa Poetry’ a cikin
Harsunan Nijeriya I X (1979:85-90), da ‘ Zumunta Tsakanin Marubuta
Waqoqin Hausa’ a cikin Harsunan Nijeriya X (1980:85-102), da
‘Introduction to Nigerian Literature’ a cikin Modern Language
Literature (1971,Evans & Unilag: 53-63), da ‘Waƙa Bahaushiya’ a
cikin Studies in Hausa Language and Literature (1978:47-62), da
sauransu da yawa.
gabatar daga lokaci zuwa lokaci. Daga cikin hanyoyin yi wa adabi
tarƙe da ya zo da su akwai:
Hanyar Nazarin Waƙa :
Farfesa Ɗalhatu Muhammad ya fito da hanyoyin da za a
yi amfani da su wajen nazarin waƙa tun a daidai shekara ta
1972/73 kamar haka:
– Tarihin mawallafi ko makaɗi
– Jigon waƙa da warwararsa
– Salon sarrafa harshe
– Tsarin waƙa
Waɗannan su ne muhimman matakan waƙa da ya fara
fitowa da su a matsayin somin taɓi, amma ya yi musu bi ta da
ƙulli da wasu ƙannan matakan nazari a ƙarƙashin kowane
babban mataki kamar haka:
Jigo da warwararsa:
Jigo ya ƙunshi fito da manufar waƙa da warware
abubuwan da ta ƙunsa daki-daki.
Salon sarrafa harshe:
A ƙarƙashin salon sarrafa harshe yakan duba waɗannan
abubuwa da suka haɗa da:
Ƙarangiya Baƙin Kalmomi
Amsa-kama26 Hausantarwa
Tamka27 Tsofaffin Kalmomi
26 Wato Ideophone
27 Wato Simile ko tashbihi
Mutuntarwa28 Karya Dokar Nahawu
Kamance29 Karin harshe
Ɗinki30 Saɓi-Zarce 31
Zango Siffantawa
Kwalliya
Adon harshe:
Tamka Mutuntarwa
Ƙarangiya Kamance
Rayarwa Siffantawa
Kwalliya
Tsarin Waƙa (Tsari)
- Baiti/Baitoci (Rubutacciyar Waƙa):
Ƙwar ɗaya
’Yar tagwai (ƙwar biyu)
’Yar uku (ƙwar uku)
’Yar huɗu (ƙwar huɗu)
’Yar biyar (ƙwar biyar)
Tahamisi
-Ɗa/Ɗiya (waƙar baka)
- Amsa-Amon Harafi
28 Wato Personification
29 Metaphor ko Isti’ara
30 Enjambment . Wannan wata dabara ce ta sadar da saqo daga wani
baiti
zuwa wani baiti da yake biye.
31 Wato Run-on. Shi ne sadar da saqo qarami daga wani layi zuwa
wani
layi. Wannan ita ce dabara ta gangara a wajen Farfesa Xangambo.
- Amsa-Amon Kari
- Bismilla da Tamat32
- Tsarin Baiti
-Yawan Baitoci
- Karin Magana, musamman na gargajiya, da tasirin karin
waƙoƙin
baka a kan rubutattun waƙoƙi.
Wannan mashahurin masani, manazarci Farfesa Ɗalhatu
Muhammad ya ƙara ciyar da rumbun adabin Hausa, musamman
nazarin waƙa, gaba ya daɗa faɗaɗa shi ta la’akari da sababbin
abubuwa, ƙirƙiraru ko kuma fassararru.
3.2 Farfesa M.K.M. Galadanci-Kano
Farfesa M.K.M. Galadanci yana ɗaya daga cikin
mashahurran masana harshen Hausa da adabinsa na farko daga
cikin ’yan ƙasa waɗanda suka bayar da gagarumar gudunmuwa
a rayar da harshen Hausa. Baya ga taimakawar da ya yi wajen
fassaro kalmomin nazarin harshe da nahawu da adabi, ya yi
ƙoƙarin fito da nazarin karin waƙar Hausa da dangantakarsa da
na Larabci. Bisa ƙoƙarin ƙara rayar da wannan nazari ne ya
gabatar da takarda33 a kan haka. Shaihun Malami Ɗalhatu
Muhammad (1980:85-102) ya bayyana a wata maƙalarsa cewa
Greenberg (daga 1949) ne ya fara ayyana dangantakar karin
32 Wato Opening da Closing Do xology
33 Galadanci, M.K.M. 1975. ‘The Poetic Marriege Between Arabic and
Hausa’ a cikin Harsunan Nijeriya V. Kano: Cibiyar Nazarin Harsunan
Nijeriya, Jami’ar Bayero.
rubutattun waƙoƙin Hausa da na Larabci. Manazarta Turawa34
da Hausawa35 suka ci gaba da bunƙasa wannan yanayi na
nazarin karin waƙa. Farfesa M.K.M. Galadanci ya fi ɗaukar
nazarin gadan-gadan ta koyar da shi a tsakanin ɗalibansa, har
zuwa inda ɗalibansa36 suka ɗauka suka ci gaba da yayata shi. Ya
bayyana wannan nazarin karin rubutattun waƙoƙin Hausa da
yake da alaƙa da na Larabci daki-daki kamar haka:
- Gaɓa
Tsawon gaɓa
Nauyin gaɓa
Gaɓa maras ja da gajeriyar gaɓa
Gaɓa mai ɗauri
-ƙafafuwa (10)
-manyan ƙafafuwa (na asali)
-Ƙannan ƙafafuwa
ɗan ƙari
turke
-kari/Bahari (13)
-zihafi
Gwauron zihafi
-illa
Illar daɗi
Illar ragi
34 Kamar Farfesa Neil Skinner (1969-1974) da Farfesa M. Hiskett
(1969-
1975) da sauransu.
35 Kamar shi Farfesa M.K.M. Galadanci (1973-1975), da Farfesa
Xandatti
Abdulqadir (1974-1975) da sauransu.
36 Kamar Farfesa Bello Sa’id, da Dr. Ahmad Bello Zariya, da Dr. Isma’il
Junaidu da Farfesa M.A.Z.Sani da sauransu.
Ƙafafuwa goma su ne:
Fa’uulun 0 00 00
Mafaa’iilun 0 00 00 00
Mafaa’alatun 0 00 0 0 00
Faa’ilaatun 00 0 00 00
Faa’ilun 00 0 00
Mustaf’ilun 00 00 0 00
Faa’ilaatun 00 0 00 00
Mutafaa’ilun 0 0 00 0 00
Maf’uulaatu 00 00 00 0
Mustaf’ilun 00 00 0 00
Karuruwa (Bahar) goma sha uku su ne:
Ɗawil Rajaz
Madiid Munsarih
Basiiɗ Hafiif
Waafir Muƙtalib
Kaamil Mutaƙaarab
Hajaz Mutadaarak
3.3 Farfesa Ɗandatti Abdulƙadir-Kano
Farfesa Ɗandatti Abdulƙadir shi ma yana cikin rukunin
farko na ’yan ƙasa, Hausawa, manazarta harshe da adabi da
al’adun Hausawa. Ya nuna irin tasa hoɓɓasa ta fuskar raya
nazarin adabin Hausa, musamman fannin nazarin waƙa. Daga
cikin ayyukan da ya gabatar ne ya fito da waɗannan hanyoyin
nazari kamar haka:
Jigon waƙa
Kayan cikin waƙa
Sarrafa kalmomi (salo)
Bayan wannan zango, Farfesa Ɗandatti Abdulƙadir ya
daɗa faɗaɗa hanyar fiɗar waƙa kamar haka:
Jigo
Raɓa-dannin jigo/Warwarar Jigo
Kayan cikin waƙa
Ƙwarangwal
doguwar waƙa/gwauruwa
ƙwar biyu
ƙwar uku
ƙwar huɗu
ƙwar biyar
Tahamisi
Tarbi’i
Amsa-amo (ƙafiya)
Casar kalma/Luguden kalma (Ƙarangiya)
Yagalgala
Ƙara gishiri:
Kamantawa
Siffantawa
Muzantawa
Zambo/Habaici
Shaguɓe/Hannunka-mai-sanda
Zaɓen kalmomi
Ma’auni
Mabuɗin waƙa da Marufinta
3.4 Farfesa Ibrahim Mukoshy- Kano/Sakkwato
Farfesa Ibrahim Mukoshy ya kasa adabin Hausa zuwa na
zube da na tsari, kuma kowane kashin yana iya zama na gargajiya
ko na zamani. Haka kuma kowane nau’i na wannan adabi da
hanyar da za a yi masa nazari ta kallon jigo ko tauraro ko jirwaye
ko zubi ko salo. Ta haka ne ya kalli tatsuniya dangane da
tauraronta ya ayyana cewa akwai tatsuniyar Gizo da sauran
tatsuniyoyi da suka danganci mutum ko tsuntsu da sauransu.
Daga nan ya fito da
wasu muhimman shika-shikai da za a iya amfani da su a yi wa
tatsuniya nazari ko fiɗa ko tarƙe37.
Waɗannan shika-shikai su ne:
a) tauraro/tauraruwa
b) maƙiyi/maƙiyiya-abokin kishin tauraro (Bora da
Mowa)
c) jigo-manufa
d) zango-ƙarshen gatana ko wurin kwana, musamman
bayan waƙa
e) ƙashi-ƙananan manufofi ko ra’ayi (tubalan ginin
jigo), ƙasusuwa ke haɗuwa su yi jigo. Yana ƙara
fahimtar da zango.
f) Hauhawa-jan hankalin mai sauraro ya dinga
tsimayar ci gaban gatana wato tatsuniya.
g) ƙololuwa-ƙarshen hauhuwa, inda ɗokin mutum ya
kai gayarsa.
37 Ana iya duba Mukoshy, I. 1978. ‘Adabin Hausa’. Takarda wadda ya
gabatar. Kano: Jami’ar Bayero.
h) Lokaci da wuri-iyakokin da suke ba da bayanin abu a
wurin aukuwarsa da lokaci kamar damana ko rani ko
bazara ko gona ko gida ko daji da sauransu.
i) ƙodago-wato ’yar waƙa a cikin tatsuniya
j) fayyacewa-wato inda komai ya fito a fili wato
bayyanar da ƙarshen gatana tare da nuna samun
nasara ko rashinta.
k) bi-yarima-bi-yarima ka sha kiɗa, su ne ƙananan
taurari waɗanda sukan fito don cikon tatsuniya
l) salo-dabarun da aka yi amfani da su don isar da
tatsuniya.
Ta fuskar nazarin rubutattun waƙoƙi kuwa, Farfesa
Ibrahim Mukoshy yakan duba waɗannan abubuwa ne:
Taƙaitaccen tarihin mawallafi
Mawallafi a matsayin marubucin waƙoƙi
Jigo ko manufar waƙa
Amsa-amo
Karin waƙa
Baƙin kalmomi
Salo da sarrafa harshe waɗanda suka haɗa da:
- sassan nahuwa kamar suna, wakilin suna,
aikatau,
harafi da sauransu.
- tsarin sauti.
Naɗewa
Ga alama Farfesa Mokushy ya fi mayar da ƙarfi ne ga
nazarin waƙoƙin Filatanci38, amma duk da haka, a nazarin
38 Alalmisali, akwai Mukoshy, I. A. 1979. “ The Shehu’s Fulfulde Poem:
Yimre Tanashahuje: Its Translation and Analytical Commentary” a
cikin Harsunan Nijeriya IX. Kano: Cibiyar Nazarin Harsunan Nijeriya,
adabin Hausa mahiri ne kuma jagaba, musamman a fannin
tunani da zaƙulo abubuwa. Ya ƙware ƙwarai a fagen nazarin
harshen adabi da hango nesan da adabi yakan kalla ko yake
kallowa.
3.5 Farfesa IbrahimYaroYahaya-Kano
A matsayin nazarin adabi, babu ko tantama Farfesa
Ibrahim Yaro Yahaya yana daga cikin mashahuran manazarta
kuma marubuci, mawallafi. Manazarci ne na farko da ya yi
amfani da alƙalaminsa wajen rayawa da bunƙasa adabin Hausa.
Nazarce-nazarcen da ya gabatar sun bayar da haske da yin
jagora bisa fahimtar adabin Hausa nagartacce. Yana daga cikin
rukuni na biyu na masana adabin Hausa waɗanda suka tattaro
ayyukan adabi suka tsara su a rubuce bi-da-bi, sannan suka
fassaro tare da shimfiɗa hanyoyin da za a bi ta kansu a yi nazari
da sharhin adabin Hausa.
Farfesa Ibrahim Yaro Yahaya ya kasa adabin gargajiya
zuwa ƙananan sassa kamar haka:
-Adabin fasahar hannu wanda ya shafi sana’o’i da sauran
hanyoyin tanade-tanaden gargajiya kamar noma da kiwo da ƙira
da sassaƙa da sauransu.
-Adabin ƙirƙire-ƙirƙiren ayyuka da suka danganci wasanni
kamar dambe da kokawa da kabanci da sauransu.
-Adabin gargajiya na bukukuwa kamar bukin salla ko tashe ko
cika-ciki ko takutaha da sauransu.
Jami’ar Bayero.
-Adabin gargajiya na baka kamar waƙoƙin baka da labarun
gargajiya da karin maganganu da tatsuniyoyi da sauransu.
Farfesa Ibrahim Yaro Yahaya ya bayyana za a iya duba
adabin gargajiya a fagen nazari ta fuskar:
-Tsari da
-Aiwatarwa da kuma
-Ɗaiɗaiku
Farfesa Yahaya ya daɗa bayyana matakan da za a yi
amfani da su wajen feɗe adabin baka na zube ta fuskar ɗaiɗaiku
kamar haka:
-Tubalan Gini: Kamar mutane da dabbobi da
tsuntsaye da Aljannu da ƙwari da Annabawa da
Mala’iku da
rauhanai da wasu abubuwa da sauransu.
-Tasiri: Gargajiya da al’ada da gaskiya da ƙarya da
zamananci da addini da littattafai da hulɗa da
sauransu.
-Masu Yi: Samari, yara da mata, da manya da
malamai da ɗalibai da jarumai da bokaye da
sauransu.
-Lokacin yi da wuri: Lokacin hirar manya da hirar
yara da lokacin shaƙatawa da kiciɓis da wani abu na
kawo misalai da lokacin fadanci da sauransu.
-Zubi da tsari: Kara zube da tarƙoƙo wato ɗaurin
gwarmai mai neman ba da amsa ko ra’ayi, da
gudunmuwar tattaunawa.
-Jigo da warwararsa
-Hikimomin da suke ciki
-Salon sarrafawa: Mai sauƙi ko mai tsauri ko
matsakaici ko mai armashi ko mai ban sha’awa ko
maras karashi ko maras daɗi.
-Yanayin maganganun tarurari (manya da ƙanana),
kamar kwaikwayon abubuwa da maimaita
kalmomi
da cuɗanya gaskiya da ƙarya da tafi da hankali da
bazama cikin mafarki.
-Taurari (manya da ƙanana)
-Kammalawa39.
3.6 Farfesa Bello Sa’id-Kano
Farfesa Bello Sa’id masani ne kuma shahararren mai
bincike mai sha’awar nazarin waƙa, musamman rubutacciya
wadda masu jihadi suka rubuta a ƙarni na 19. Ya bibiyi
waɗannan waƙoƙi yana mai tsettsefe su cikin fiɗa da tarƙe har
ya fito da yanayi da sigoginsu. Shi ne na farko wanda ya fito da
yanayin waƙoƙin ƙarni na 19 daki-daki tun daga su kansu
mawallafan har zuwa ga waƙoƙin da suka rubuta. Farfesa Bello
Sa’id ya yi amfani da dabarun yi wa waƙa fiɗa kamar haka:
Gabatarwa
Jigo
- ambaton jigon waƙa tun daga farkonta
-tattauna jigo filla-filla
Tsari: ya shafi
a) mabuɗi da marufi
b) ma’aunin waƙa
39 Domin qarin bayani ana iya duba Yahaya, I. Y. 1979. ‘ Hausa Folklore
as an Educational Tool’ a cikin Harsunan Nijeriya IX. Kano: Cibiyar
Nazarin Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero.
c) amsa-amo (ƙafiyar waƙa):
amsa-amon ciki
amsa-amon waje
amsa-amon kari
d) shirin baitoci (Ɗangogin waƙa):
gwauruwa
’yar tagwai
’yar uku
’yar huɗu
’yar biyar
tahamisi
tarbi’i
sunan mawaƙi da tarihin waƙa
Salo mai ƙarfi babu ƙaƙale ko tsaurarawa
Salo yakan ƙunshi:
sauƙin fahimta
ƙarfin harshe
gwaninta da harshe
Gwaninta da harshe:
- kamantawa
- saƙa tagwan-kalmomi masu ma’ana daban-daban
- ƙarangiya
- gugar zana
- habaici
- jefa karin magana
Abubuwan da suke ɓata kyawon waƙa (illolin waƙa) su
ne:
- yawaita aron kalmomi
- maimaita kalma iri ɗaya
- karyewar ma’aunin waƙa a baiti ko ƙaruwarsa
- rashin daidaituwar ƙafiya a cikin waƙa
- amfani da kalma wurin da bai dace ba
Frafesa Bello Sa’id ya yi ƙoƙari ya warware sigogin
waƙoƙin masu jihadi na ƙarni na goma sha tara (19) dangane da
tsarinsu da salonsu da ƙunshiyarsu kamar waƙoƙin da suka
rubuta
a kan ilmin taurari da sauran darussan da waƙoƙin suka ƙunsa
mabambanta da tarihin mawallafansu da irin ayyukan da suka yi
da sauransu40.
3.7 Farfesa Abdulƙadir Ɗangambo-Kano
Farfesa Abdulƙadir Ɗangambo ya taka rawar gani a
fagen nazarin adabin Hausa, musamman yadda ya zama
manazarci mai son ganin an haɗa hanyoyin nazarce-nazarce su
tafi bai ɗaya. Ya yi ƙoƙarin bibiyar nazarce-nazarcen da aka
gabatar daga manazarta mabambanta ya shimfiɗa hanyar fiɗa
tsararriya. Ya taimaka matuƙa wajen fassaro kalmomin nazari
tare kuma da ƙirƙiro su. Ya zo da wasu ƙaƙale-ƙaƙale da sanabe-
sanabe waɗanda suka ƙara wa hanyoyin nazari armashi da zaƙi.
40 Farfesa Bello Sa’id ya gabatar da ayyuka da dama game da nazarin
rubutattun waqoqi, wasu daga cikinsu sun haxa da ‘Salo da Tsarin
Rubutacciyar Waƙar Hausa a Qarni na 19’ a cikin Studies in Hausa
Language, Literature and Culture (1978; Kano: Jami’ar Bayero) da
Verse Structure in Hausa Poetry’ a cikin Harsunan Nijeriya Xiii
(1983/1985). Kano: Cibiyar Nazarin Harsunan Nijeriya, Jami’ar
Bayero,
da kuma kundin digirinsa na uku mai suna; “Rubutattun Waqoqin
Hausa na Qarni na Ashirin a Sakkwato da Kebbi da Zamfara” (2002).
Farfesa Abdulƙadir ya gabatar da ayyuka41 da yawa da suka
bunƙasa tare da faɗaɗa fagen nazarin adabin Hausa, duk da yake
sun fi karkata a nazarin rubutacciyar waƙa.
Farfesa Abdulƙadir Ɗangambo ya raba hanyar nazarin
adabin Hausa zuwa kashi uku, hanyoyin feɗe waƙa rubutacciya
da hanyoyin feɗe ƙagaggun labarai da kuma hanyoyin nazarin
wasan kwaikwayo42.
Farfesa Ɗangambo yana ganin nazari a kan rubutattun
waƙoƙi, ba wai rubuta su ba, bai jima sosai ba. A shekarun baya
ana yin rubutacciyar waƙa don a saurara kawai ko a karanta, ko
a yi mata sharhin baka, ba a rubuce ba. Alalmisali, a lokacin
Shehu Usmanu Ɗanfodiyo da sauran mabiyansa sun rubuta
waƙoƙi da yawa bisa fannoni daban-daban, amma ba a sami
wani gamsasshen bayani a kan hanyoyin da suka yi musu fiɗa ko
tsokaci ba. Abin da aka lura suka fi yi wa waƙoƙi shi ne tahamisi.
Malamai irin su Muhammadu Dikko ɗan Bagine da Nana Asma’u
da Abdullahi ɗan Fodiyo da Mamman Tukur da Isan Kware da
sauransu da yawa sun yi wa waƙoƙi tahamisi. Ba a sami
41 Daga cikin ayyukan da Farfesa A. Xangambo ya gabatar akwai ‘ The
Nigerian Hausa Ci vil War Poems’ a cikin Studies in Hausa Language
and Literature (1978). Kano: Jami’ar Bayero, da ‘Gadon Fexe Waƙa’
1976. Kano: Jami’ar Bayero, da ‘Xaurayar Gadon Fexe Waƙa 1981 &
2007, da ‘Rikixar Azanci: Siddabarun Salo da Harshe Cikin
Tabarqoqo,
Tahamisin Aliyu Xansidi’ a cikin Studies in Hausa Language, Literature
and Culture. 1981. Kano: Jami’ar Bayero da sauransu.
42 Akwai littafi wanda Farfesa A. Xangambo ya rubuta a kan waxannan
hanyoyi na fexe adabi wanda yake kan fitowa. Ya ba wannan littafi
suna, Gadon Fexe Adabi .
wadataccen bayani game da yadda mutanen wannan lokaci suke
nazarin rubutacciyar waƙa da yadda suke sharhin ta ba.
Akwai wata hanya ta sadar da waƙa kuma wadda ta yi
kama da ta nazari inda za a sami almajirai su dinga zagaya titi ko
gidaje ko kasuwanni suna rera waƙoƙi. A lokacin da almajirai
suke rera waƙa sukan yi wasu ’yan bayanai domin su ƙara janyo
hankalin jama’a kan abin da suke rerawa.
Haka rubutattun waƙoƙi suka zauna tsakanin malaman
addini da na nahawu da na adabi ta fin mayar da hankali wajen
kafa hujjoji da su, sannan almajirai da makafi su kuma suna
yawo suna yin bara da su cikin sigar wa’azi, har zuwa lokacin da
Turawan Mulki suka bayyana a ƙasar Hausa.
Bayan zuwan Turawa da kafuwar mulkinsu sun yi
ƙoƙarin yaɗa ilmin boko da kafa makarantu, ta haka ne nazarce-
nazarce suka haddasu har da nazarin nahawun Hausa da
adabinsa. Domin haka, Farfesa Abdulƙadir Ɗangambo yake
ganin yana yiwuwa a ce nazarin rubutattun waƙoƙi na Hausa ya
faro daga makarantu, musamman jami’o’i. Mutanen ƙasashen
waje, musamman Turawa, su ne suka fara nuna fitacciyar
sha’awarsu a nazarin harshen Hausa, suka inganta nazarin
rubutattun waƙoƙi da zube da wasan kwaikwayo. Mutanen da
suka fara koyar da harshe da adabi da al’adun Hausa Turawa ne.
An fara koyar da Hausar ne cikin Ingilishi, daga bisani aka juya
ana koyar da Hausa cikin Hausa, har aka sami ‘yan ƙasa suka
himmatu wajen rayar da wannan aiki. Farfesa Abdulƙadir
Ɗangambo ya fito da hanyoyi guda biyu manya na nazarin
rubutacciyar waƙa. Akwai hanyar nazari ta gargajiya da hanyar
nazari ta zamani.
Hanyar Nazari ta Gargajiya
Farfesa Abdulƙadir ya bayyana hanyar nazari ta
gargajiya da cewa ba wata fitacciya ko rattababbiya ce ba wadda
aka tsara ta kuma aka amince da ita. Hanya ce wadda ake amfani
da ita kara-zube don a bayyana ra’ayi game da waƙa ko littafi ko
wani rubutu. Ta fi ƙunsar zantuttuka na yabo ko na kushewa da
ake amfani da su don auna darajar abu. Wannan hanya ta ƙunshi
bayyana waƙa da cewa:
ta yi armashi
ta ƙayatar
ta burge
ta tsaru
ta waƙu
ai ba dama
Wato kyau mai daraja ta ɗaya
a yaba
ta yi kyau
ta gamsar
Wato kyau mai daraja ta biyu
ba laifi
da dama
da ɗan dama-dama
ai sha’ani
ba ta shige ni ba
ba ta kai min ba
ba tai kyau ba
ga ta nan dai
Wato ba kyau
A wannan hanya har wa yau akan lura da waɗannan
abubuwa:
Daidaitaccen kari (bahari)
Daidaitaccen amsa-amo
Salo mai armashi
Amfani da azanci
Sarrafa harshe (nahawu)
Muhimmancin saƙo da amfaninsa
Faɗar gaskiya, kyakkyawan ra’ayi
Malaman addini kan ƙara da cewa: waƙar mai amfani ce
ko ta hululu ce, in ta addini ce, shin ta yi daidai da:
Alƙur’ani
Hadisi
Ijma’u
Ƙiyasi
Amfani da Larabci
Ɗariƙa (ko akasi)
Hanyar Nazari ta Zamani
Wannan hanya ta zamani ta samu ne a sakamakon koyar da
Hausa a makarantu bayan zuwan Turawa. Malamai da almajirai
Turawa da Hausawa sun nuna sha’awarsu game da wannan
hanyar nazari ta zamani, kowanne ya fito da gwargwadon
fahimtarsa. A ra’ayi ko a hanyar nazarin da Farfesa Abdulƙadir
Ɗangambo ya gina ta zamani ya bayyana ita ce wadda take
ƙunsar wasu ƙaƙale-ƙaƙale da babu su a cikin hanyar nazari ta
gargajiya. Ita wannan hanyar nazari ta zamani ta haɗa dukkan
hanyoyin nazari waƙoƙin Larabawa da kuma na Turawa. Farfesa
Ɗangambo ya fito da matakan hanyar nazari ta zamani kamar
haka:
Tarihi ko Bayanan Share Fage:
Marubuci/Mawallafi
Bayanin diddigi/salsala
Shekarar da aka wallafa waƙar
Jigo da Warwararsa:
Furucin Gundarin Jigo/Ƙwayar jigo
Jigo a Gajarce (Taƙaita Jigo)
Warwarar Jigo da Shimfiɗarsa
Ƙananan Jigogi
Zubi da Tsarin Waƙa:
Zubi da Tsari a Cikin Baitoci
Yawan Baitoci da Layuka a Waƙar
Amsa-amo (Ƙafiya)
Karin Waƙa (Arulin Waƙa)
Zubi da Tsari na Gaba Ɗaya
Salo da Sarrafa Harshe:
Salo na Gaba Ɗaya
Dabarun Jawo Hankali/Salon Sarrafawa
Kwatantawa (kwatanci)
Kamantawa (kamanci)
daidaito
bambanto
ƙasƙanto
siffantawa
gajeriyar siffantawa
doguwar siffantawa
jinsintarwa:
Mutuntarwa
Dabbantarwa
Abuntarwa
Alamtarwa ko alamci
Kambamar Zulaƙe ko Kambame
Jerin Sarƙen Daidaito/Bambanto
Ƙarangiya ko Gagara Gwari
Kalmomin Fannu/Muhalli
Baubawan Burmi
Zubi mai jan rai/Ɗaga Hankali
Gangara
Saɓi-Zarce
Jinkiri Faɗar Sakamakon Wani abu
Amfani da al’adu da karin magana da tatsuniya da
sauran
sassan adabin baka a cikin waƙa.
Samarwa da korewa (i, ko a’a)
a) i - a’a
b) i – i
c) a’a – i
d) a’a – a’a
e) i (samarwa kawai)
f) a’a (korewa kawai)
Sarrafa Harshe (Nahawun waƙa)
Amfani da Kalmomi:
Zaɓen Kalmomin da Suka Dace
Baƙin Kalmomi
Tsofaffin Kalmomi
Dangantakar Kalmomi da Junansu
Karin Harshe (Hausar Gari-Gari)
Siffar Kalmomi: Ginin Jimla ko Ƙirarta
Tsarin Jimla da Nau’inta: Giɓin Jimla ko Tsumbure jimla
Ƙimar Jimla
Manazarta, Hashiya ko Tushen Bayani
Hanyar Feɗe Zube
Farfesa Abdulƙadir Ɗangambo kuma ya fito da wasu
hanyoyin nazari da za a iya amfani da su wajen feɗe ƙagaggun
labarai ko wasannin kwaikwayo. Dangane da yi wa adabin zube
na ƙagaggun labarai tarke ya zayyana waɗannan matakai:
Share fage (Gabatarwa)
Tarihin Mawallafi
Sharhi a kan Jigon Littafi
Sharhi a kan Zubi da Tsarin Littafi:
Zubi da tsari na Gaba Ɗaya
Zubi da Tsari na Filla-Filla:
- Tsarin Jimloli
- Tsarin Sakin Layi
- Tsarin Babi-Babi
- Tsarin Ƙulla Labari
Sharhi a kan Salon Littafi:
Salon Littafi na Gaba Ɗaya
Salon Filla-Filla:
Dabarun Jawo Hankali:
- Ba-ɗoki
- Ɗaga hankali
- Amfani da addini
- Hoton zuci (hoto cikin bayani)
- Lokacin da labari ya auku
- Amfani da hotuna da zane-zane
- Jerin daidaiton lafazi daga jerin bambantonsu
Dabarun Sarrafa Harshe:
- Amfani da azancin zance
- Amfani da kalmomi cikin hikima
- Kalmomin aro
- Tsofaffin kalmomi (Tsohuwar Hausa)
- Karin harshe
- Ginin jimloli
Sharhi a kan Mutanen Cikin Labari:
i) Sunayensu da Siffofinsu
ii) Sharhi a kan Babban Tauraron Labari
Ƙimar Jimila (sharhi a kan Ingancin Littafin)
Farfesa Abdulƙadir Ɗangambo ya kuma shimfiɗa yadda
za a yi wa wasan kwaikwayo nazari da sharhi bisa zaɓaɓɓun
matakai kamar haka:
Share Fage (Shirye-Shiryen Gabatar da Wasa)
Tarihin Littafi da na Marubuci (a Taƙaice)
Sharhi a kan Jigon Littafi
Sharhi a kan Zubi da Tsari:
a) Zubi da Tsari na Gaba Ɗaya
b) Zubi da Tsarin Filla-Filla:
- Tsarin Gini Jimloli
- Tsarin Maganganun ’Yan Wasa
- Tsarin Fitowa-Fitowa da Kashi-Kashi
- Tsarin Ƙulla Manufofin Wasan
Sharhi a kan Salo da Sarrafa Harshe:
a) Salo na Gaba Ɗaya
b) Salon Filla-Filla
i) Dabarun Jawo Hankali
- Ba-Ɗoki
- Ɗaga Hankali
- Amfani da Kalmomi
- Hoton Zuci
- Amfani da Raha (Ban Dariya)
- Lokacin da Labari ya Auku
- Amfani da Gargajiya
- Amfani da Hotuna da Zane-Zane
- Jerin Daidaito da na Bambanto
-Amfani da Tasirin Aiwatarwa
ii) Dabarun Sarrafa Harshe
- Amfani da Azancin Zance
- Baƙin Kalmomi (Kalmomin aro)
- Karin Magana
- Tsohuwar Hausa (Tsofaffin Kalmomi)
- Karin Harshe
Sharhi a kan ’yan wasa
i) Sunayensu da Siffofinsu
ii) Matsayinsu da Halayensu
Sharhi a kan Tauraron Wasa
Sharhi a kan Aiwatarwa da Tasiri
Ƙimar Jimla
Bayan waɗannan hanyoyin nazari da Farfesa Abdulƙadir
Ɗangambo ya tsara su dalla-dalla kuma daki-daki, ya kuma yi
ƙoƙarin shimfiɗa keɓaɓɓun kalmomin nazari, musamman
waɗanda aka amince da su a babban taron tsara keɓaɓɓun
kalmomin nazarin Hausa. Farfesa Abdulƙadir Ɗangambo ya
bayar da muhimmiyar gudunmuwa wajen bunƙasa ayyukan
adabin Hausa, ya sadaukar da rayuwarsa bisa wannan hidima, ta
haka ne, ya sami damar gina shimfiɗaɗiyar hanyar yi wa adabi
fiɗa da tarƙe.
3.8 Malam Muhammadu Sani Ibrahim-Kano
Malam M. S. Ibrahim masani ne wanda ya bayyana
sha’awarsa ga ƙoƙarin haɓaka ayyukan adabin Hausa. Ya
gabatar da ayyuka43 da yawa, amma sun fi karkata ne ga adabi
da al’adun Hausawa, musamman hanyoyin nazarin al’adun
Hausawa da tasirin addinin Musulunci a kansu. Malam
Muhammadu Sani ya ƙarfafa wasu matakai(Ibrahim,1982:298-
310) da za a yi amfani da su wajen fito da tasirin Musulunci a kan
al’adun Hausawa. Su ne kuwa:
Imani
Ilmi
Ibada
Abinci da sutura
Tsarin gine-gine
Magunguna
43 Daga cikin ayyukan da Ibrahim, M.S. ya gabatar akwai ‘Adabin
Gargajiaya na Hausa Kafin da Kuma Bayan Musulunci’ a cikin Studies
in Hausa Language, Literature and Culture . 1981. Kano: Cibiyar
Nazarin Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero,da ‘Tasirin Addini a kan
Al’adun Hausawa: Gudunmuwar Adabin Baka Wajen Raya Al’adun
Hausawa’ da ‘ Halaye da Xabi’un Hausawa’ da ‘ Gudunmuwar
Sana’o’in Gargajiya na Hausa Wajen Farfaxo da Tattalin Arzikin
Nijeriya’, da Kowa ya sha Kixa , 1983. Lagos: Longman Nigeria
Limited da sauaransu.
Haihuwa
Aure
Mutuwa
Bukukuwa
Ta fuskar waƙar baka kuwa, Malam Muhammadu Sani
Ibrahim ya bayyana dabarun da za a iya amfani da su wajen yi
wa waƙar baka nazari da sharhi. Ya fito da waɗannan dabaru
kamar haka:
Jigo
- Tsofaffin Jigogi
- Sababbin Jigogi
Salon Sarrafa Harshe:
Salon Gaba Ɗaya
Amfani da Sakkwatanci
Kalmomin ban Tsoro
Kwatantawa
Kamantawa/Tamka
Lugugden Kalmomi
Aron Kalmomi
Tasirin Addini44
3.9 Farfesa Abdullahi Bayero Yahya-Sakkwato
Farfesa Abdullahi Bayero Yahya ya bayar da himma
dangane da nazarin adabin Hausa, musamman ɓanganren da ya
44 Domin qarin bayani dubi Ibrahim, M.S. 1983. Kowa ya sha Kixa .
Lagos, Ikeja: Longman Nigeria Limited.
danganci fiɗar rubutacciyar waƙa. Wannan masani yana
kwaikwayo ne da malamansa masana adabin Hausa45, yana
ƙoƙarin biyar sawun dugadugansu ta fuskar ƙara wa rumbun
nazarin adabin Hausa yawa. Ya gabatar da ayyuka46 waɗanda
suka fito da azamarsa bisa nazarce-nazarce. Daga cikin
hikimomin nazari da ya keɓantu da su akwai yadda ya shimfiɗa
wasu matakai da za a iya fahimtar haliyyar waƙa ta kan su. su ne
kuwa:
Haliyyar Mawallafin Waƙa
Cusassar Haliyya:
a) Cusassar Haliyya mai Asali ko Tushe
b) Cusassar Haliyya mai |uɓɓuga
Kalmomin Waƙa
a) Fuskar Ma’anar Kalma
b) Fuskar Furuci ko Sautin Baƙi/Wasali
Hasashe
Farfesa Yahya ya ba da tasa gudunmawa wajen nazarin
waƙa, ta yadda ya ɓullo da wasu dabaru a wannan fagen nazarin
45 Kamar Farfesa M. Hiskett da Farfesa Neil Skinner da Farfesa Xalhatu
Muhammad da Farfesa Abdulqadir Xangambo.
46 Wasu daga cikin ayyukan Farfesa A.B.Yahya sun haxa da ‘ Halayya
Cikin Waƙa’ (1984), da ‘Hikima a Cikin Waqoqin Hausa’ (1988), da ‘
Madahu, Zikiri and Yabo Verse: Some Further Consideration of Style
and Theme (1983), da ‘Qawancen Jigo Tsakani Waqoqin Baka da
Rubutattu na Sarauta’ (1988) da ‘ Fa’idar Ilmantarwa da Waqoqin
Hausa na Q 19 ke yi ga Jama’a’; da ‘ A Critical Anthology of the
Verse of Alhaji Bello Gixaxawa’ (M. A. 1983), da Jigon Nazarin Waƙa ,
da Salo Asirin Waƙa, da ‘ Siffantawa Bazar Mawaƙa’ (2002) da
sauransu.
waƙa. Ya tsara waɗannan hanyoyi na yi wa rubutacciyar waƙa
tarƙe.
Tarihin Mawallafi da na Waƙa
Tsarin Waƙa
a) Tsarin Baitoci
b) Basmala da Hamdala
c) Amsa-Amo
d) Karin Waƙa
Salon Waƙa
- Zurfin Ma’ana/Ma’anar Ciki
- Kaifin Ma’ana
- Zayyana (Hotu Cikin Kalmomi)47
- kinaya48
Sarrafa Harshe a Waƙa
a) Harshen Waƙa
b) Nahawun Waƙa
c) Baƙin Kalmomi
Muhimmancin Waƙa
- Fayyace Gaskiya
- Nuni ga Dabarun Zaman Duniya
Saƙon Waƙa (Jigon Waƙa/Manufa)
Kammalawa
47 Ita ce Farfesa Xangambo yake ambata ‘doguwar siffantawa’ shi kuma
Farfesa X. Muhammad yana kiran ta ‘kwalliya’.
48 Ita ce Farfesa A. Xangambo yake kira ‘Alamtarwa’.
3.10 Farfesa Sa’idu Muhammad Gusau-Kano
Farfesa Sa’idu Muhammad Gusau ya fahimci an yi ayyuka
da yawa , amma an fi mayar da yunƙuri ne kan fannin nazarin
rubutacciyar waƙa, ba a gudanar da wani fitaccen aiki a kan
hanyoyin nazarin waƙar baka ba. Domin haka ne, sai ya fi
karkatar da sha’awarsa ga shimfiɗa dabaru da hikimomin yi wa
waƙar baka nazari da sharhi. Ya gabatar da ayyuka49
gwargwadon hali a kan haka. Farfesa Sa’idu Muhammad Gusau
ya gina dabaru da hanyoyin nazarin waƙar baka kamar haka:
Gabatarwa
a) Salsalar Waƙa
b) Shekarar Haihuwa da Lokaci da Wuri
c) Yawan Ɗiyan Waƙa
d) Nasabar Makaɗi a Taƙaice
e) Nasabar Wanda aka yi wa Waƙa
49 Daga cikin ayyukansa akwai ‘ Nazarin Zavavvun Waqoqin Baka na
Hausa’(1984), da ‘Salo da Sarrafa Harshe a Waqoqin Baka na Hausa’
(1985), da M akaxa da Mawaƙan Hausa (1987/2005), da ‘Waƙar
Fada: Nazarin Yanayi da Wasu Sigogin Waƙar Gogarman Tudu ta
Narambaxa’ (1990), da Jagoran Nazarin Waƙar Baka (1993/2003),
da
Dabarun Nazarin Adabin Hausa (1995/2008), da Sarkin Taushi
Salihu
Jankixi (2002), da ‘Waƙar Sa Sanusi Sarkin Yaqi a Mazubin Nazari’
(2004) ), da ‘Jirwayen Cimakar Hausawa a Waqoqin Baka na Hausa’
(2007), da Waqoqin Baka a Qasar Hausa (2008) da sauransu.
Turke
a) Muhallin Turke
b) Taƙaita Turke
c) Warwara da Tsettsefewar Turke
d) Tubalan Ginin Turke
Awon Baka
a) Yawan Layuka a ɗan Waƙa
b) Zubin Ɗiyan Waƙa
c) Tsarin Ɗan Waƙa
i) Ma’ana = Hawa, Sauka, Saukar Sauka, Ajewa, Gindin Waƙa
ii) Alamun Ma’ana = A-Z
iii) Alamar G/Waƙa = Ɗ
d) Tsarin Rerawa:
i) Rera ɗa mai Ƙulli da Ƙari
ii) Karɓi: Tarbe, Rakiya (Karɓeɓɓeniya)
iii) Rera ɗa na Bayeyyeniya
iɓ) Rera ɗa mai Ƙulli Kawai.
e) Takidi (maimaitawa):
i) A Farkon ɗa
ii) A Tsakiyar ɗa
iii) A Ƙarshen ɗa
iɓ) A ɗa Gaba Ɗayansa
ɓ) A Gurabu uku na ɗan Waƙa
ɓi) Karɓeɓɓeniya
f) Amsa-Amon Kari
Salon da Sarrafa Harshe:
a) Salo na Gaba Ɗaya
b) Adon Harshe:
- Kamantawa/Tamka/Kamance
- Siffantawa/Kwalliya
- Alamatarwa (Alamci)
- Ƙarangiya (Gagara-Gwari/Kakkarya Harshe)
- da sauransu.
c) Aiwatar da Harshe (Nahawu a Waƙa)
- Zaɓen Kalmomi
- Tsofaffi da Ƙirƙirarrun Kalmomi
- Baƙin Kalmomi (Ararrun Kalmomi)
- Karin Harshe (Harshen Waƙa)
- Jumla: Gininta da Tsarinta
Naɗewa
Manazarta
Rataye
3.11 Malam Salisu Alhaji Sadi-Gusau
Malam Salisu Sadi ya faɗi albarkacin bakinsa cewa
harshen Hausa ya samu bunƙasa ta fannoni daban-daban, amma
har yau ba a samu daidaita hanyoyin nazarin adabin baka na
Hausa ba. Ya ci gaba da nuna hatta ma wasu hanyoyin nazarin da
ake da su na zamani ba a san da wasu daga cikinsu ba, ko kuma
ba a kula da su ba, ko ba a sami haɗuwar manazarta a kansu ba.
Malam Salisu ya yi ƙoƙarin bayyana matsayin nazarin adabin
baka na Hausa inda ya bayar da wasu shawarwari game da
yadda za a daidaita hanyoyin fiɗar adabin baka50. Wannan
50 Domin qarin bayani dubi Sadi, S.A. 1989. ‘Tsokaci a kan Hanyoyin
Nazarin Adabi Baka na Hausa’ . Kano: Jami’ar Bayero.
manazarci yana ganin ana iya ɗaura aure tsakanin sababbin
hanyoyin nazari na zamani waɗanda Turawa, musamman na
Amerika suka gina da hanyoyin nazarin rubutaccen adabi da
Farfesa Abdulƙadir Ɗangambo ya ƙarfafa, a fitar da hanyar
nazarin adabin baka. Daga nan ya shimfiɗa wannan hanyar
nazari mai tsari kamar haka:
Gabatarwa:
a) Hanyar Nazari ta Nahiya
b) Sassarƙuwar Al’adu
c) Asali da Watsu Zuwa Sassa
Jigo da Warwararsa:
a) Gudummuwa
b) Tunani da Hankali
c) Al’adu da Fasahohi
d) Manufa ko Ra’ayi
Zubi da Tsari:
a) Siga ko Ƙira
b) Awon Baka
Salo da Sarrafa Harshe
Yanayi
Tauraro: Tarihin Hayayyafa
Kimar Jimla
3.12 Alhaji Mudi Sipikin-Kano
Mawallafin waƙoƙin nan, Alhaji Mudi Sipikin, yana ganin
babu abin da ya haɗa ma’aunin waƙar Larabci da ta Hausa
rubutacciya, musamman yadda ya lura da yawancin marubuta
waƙoƙin Hausa ba su da wata masaniya da ilmin aruli, wato
ma’aunin waƙar Larabci, balantana a ce sun yi tasiri ko
kwaikwayo da shi. Ya ci gaba da bayyana Arulin Larabci ma, bai
bayar da ainihin tafiyar waƙa, sai dai kawai yana nuna iya
tsawonta ne ko gajartarta, ko tsakaitarta.
Alhaji Mudi Sipikin ya nuna me zai hana a samo wa
waƙoƙin Hausa ma’aunan da za su dace da ɗabi’arsu, maimakon
maƙalƙalewa a ma’auni na Kamil ko Basiɗ ko Mutaƙarab. Daga
nan, ya ba da shawara cewa mu dubi al’adu da ɗabi’u da suke
kewaye da mu, mu yi amfani da su wajen fito da ma’aunan
rubutattun waƙoƙin Hausa. Ta haka ne ya fito da wasu ma’aunai
na gargajiya da za a iya amfani da su a matsayin ma’aunan
waƙoƙin Hausa. Su ne kuwa:
Algaitar Ɗanwaire
Ƙwaryar Amada
Sandar Sarki
Ɗangarafai
Laraba ’Yar Maikoko
Asha Ruwa Lafiya
Jatau mai Magani
Allah Ƙara Dabino
Takutaha
Falken Goro
Kugen yaƙi
Gangarar Jirgin Ƙasa51
51 Ya kawo waxannan ma’aunai na gargajiya ne a takarda da ya gabatar.
Ita ce, Sipikin, M. 1978.’Ma’aunin Waƙar Hausa’ a cikin Studies in
Hausa Language and Literature. Kano: Cibiyar Nazarin Harsunan
3.13 Malam Muhammad Balarabe Umar-Kano
Malam Muhammad Balarabe Umar shahararren
marubuci ne kuma manazarci, mai fasaha ne mai hikima, haziƙin
gaske a fagen nazarin adabin Hausa, musamman adabin
gargajiya. Ya yi rubuce-rubuce da yawa52 inda a ciki ya gabatar
da wasu shawarwari game da yadda za a yi wa wasu sassan
adabin Hausa nazari da sharhi. Daga cikin gudunmuwar da ya
bayar akwai fito da wasu hanyoyin nazarin adabin baka guda
biyar kamar haka:
Jigo da karan adabi
Ƙwarangwal ɗin adabi (tsari)
Zaƙi da adon adabi (Salo da balaga)
Amfani da tasirin adabi a kan al’umma
Kayan cikin adabi da zumuntarsu da al’ada
Daga nan Malam M.B. Umar ya bayyana waƙoƙin baka na da
wasu sigogi da suka bambanta su da sauran sassan adabin baka
da kuma adabi na zamani. Su ne kuwa:
Zubi da Tsari
Nijeriya, Jami’ar Bayero.
52 Daga cikin rubuce-rubucen Umar, M.B. akwai Dangantakar Adabin
Baka da Al’adun Hausawa (1978) da Xanmaraya Jos da Waqoqinsa
(1985), da Camfe-Camfen Hausawa (1977), da Adabin Baka (1980),
da
Al’adun Haihuwa a Qasar Hausa (1980), da Nazarin Waqoqin Hausa
(1980), da Wasannin Tashe (1980), da sauransu.
Jagora
’Yan Amshi
Makaɗa
Maroƙa/’Yan Ma’abba
’Yan Rawa
’Yan Kore
Haka kuma Malam M.B. Umar ya shimfiɗa wasu hanyoyi da
dabaru da za a iya amfani da su wajen feɗe rubutacciyar waƙar
Hausa. Ya nuna tun kafin zuwan rubutun boko wannan ƙasa
malamai na addini suke rubuta waƙoƙin Hausa, suna karanta su
ga jama’ar da ke kewaye da su. Sannan a kan yi wa waƙoƙin
tsokaci game da ƙunshiyarsu da layukan baitoci da tsawonsu da
ƙafiyoyinsu da salon sarrafa harshe kamar amfani da tsofaffin
kalmomi ko aron kalmomin da sauransu. Bayan zuwa Turawa
nazari ya daɗa bunƙasa da kyautatuwa, ya ɗauki wani yanayi na
zamani. Bisa wannan hali ne Malam M.B. Umar ya bayyana wani
salon nazarin waƙa da ya kira da kansa mai matsakaicin matsayi
yadda kowa da kowa zai amfana.
Rukunonin nazarin waƙar Hausa rubutacciyar da ya zo da su
sun haɗa da:
Tarihin Marubuci
Mafari da Fuska
Jigo (Babba da Ƙarami):
- Bayyananniyar Ma’ana
- ɓoyayyiyar ma’ana
- Warwarar Jigo
Zubi da Tsari:
- Yabon Farawa da na Rufewa
- Ginin Baiti (Muwafaƙa)
- Yawan Layuka/Adadin Layuka
- Amsa-Amo/Ƙafiya
Salon Sarrafa Harshe:
- Zaɓen Kalmomi
- Aron Kalmomi
- Karya Ƙa’idar Nahawu (Ragi, Kari, Canza Tsarin Kalmomi)
- Karin Harshe
- Jerin Sarƙe
- Ƙarangiya
- Tamka
- Kamance
- Guntattakin Zantukan Hikima
- Salon Jawo Hankali
3.14 Farfesa Isa Mukhtar-Kano
Farfesa Isa Mukhatar shi ma ya ba da gagarumar
gudunmuwa wajen nazarin adabin Hausa, tun ma ba ɓangaren
da ya shafi sanabe-sanaben salo a ƙagaggun labarai na Hausa ba.
Manazarci ne mai sha’awa da ƙoƙarin ƙalailaice zubi na
littattafan zube na Hausa da nau’in saƙonnin da sukan ƙunsa53.
Wasu daga cikin hanyoyin da ya shimfiɗa na nazarin ƙagaggun
labarai sun haɗa da:
Zubi da Tsari
Jigo
53 Farfesa Isa Mukhtar ya rubuta littafi a kan nazarin qagaggun labarai
na Hausa wanda ya sa wa suna: Jagoran Nazarin Qagaggun Labarai
(2004) kuma kamfanin buga littattafai na Benchmark Publishers
Limited, Kano ya buga shi.
Taurari
Babban Tauraro
Ƙananan Taurari
Ire-Iren Taurari
Tauraro Mai Gammo
Tauraro Mai Walƙiya
Samar da Tauraro
Salo
Dabarun Bayar da Labari
Yanaye-Yanayen Ruwaito Labari
Bayar da Labari Daga Bayan Fage
Bayar da Labari Daga Cikin Fage
Magana a Cikin Labari
Bayar da Labari a Cikin Kwaikwayo
Mawallafi
Muryar Mawallafi
Sharhin Mawallafi
Kawaicin Mawallafi
Nuna Ra’ayi a Cikin Labari
Sauran dabarun da ya yi magana a kansu sun ƙunshi:
Kanun Zantuka a Labari
Tattalin Zance a Labari
Ƙulle Zaren Labari
Kwance Ƙullin Labari
Nisa a Labari
Amafani da Lokaci
Lokacin Rubuta Labari
Saɓanin Lokaci
Zamani a Labari
Hoton Gurbi
Taɗi a Labari
Ƙarin Bayani a Labari
Zaɓen Kalmomi
Nazartar Kalmomi
Tsawon Jimloli
Nau’in Jimloli54
3.15 Taƙaita Hanyoyin Nazarin Adabin Hausa a
Manyan Makarantun Nazarin Adabin Hausa
An kawo bisa yawanci yadda masana da manazarta
adabin Hausa, manyansu da ƙananansu da na farkonsu da
mabiyansu, suka himmatu wajen ƙirƙiro da kyautata hanyoyi da
dabaru na feɗe adabin Hausa. An sami ayyuka da yawa da aka
gabatar inda kowane manazarci yake ƙoƙari ya ɓullo da
hanyarsa, kuma ya rayar da ita, ta yawaita amfani da ita. Bisa
jimla, za a iya taƙaita waɗannan dabaru da hanyoyi daban-
daban na feɗe adabin Hausa da yi masa tarƙe ko tsokaci a kan
manyan makarantun nazari kamar haka:
Makarantar Tarihin Adabin Hausa
Makarantar Kula da Yanayin Adabin Hausa
54 Wasu daga cikin ayyukan da Farfesa Isa Mukhtar ya gabatar sun haxa
da Hausa and Swahili Dictionary (1998) Introduction to Stylistics
Theories, Practice and Criticisms (2004), Bayanin Rubutattun
Waqoqin
Hausa (2005), da ‘Bitar Nazarce-Nazarcen Salo a Cikin Rubutu (1987),
da sauransu.
Makarantar Sigogin Adabin Hausa
Makarantar Nazarin Al’adun Hausawa daga Adabin
Hausa
Makarantar Tasirin Baƙin Al’adu da Ɗabi’u a Adabin Hausa
Makarantar Nazarin Ƙagaggun Labarai
Makarantar Yanaye-Yanaye da Sigogin Wasannin
Kwaikwayo
Makarantar Nazarin Waƙar Baka ta Hausa
Makarantar Nazarin Rubutacciyar Waƙa ta Hausa
Makarantar Hikimomin Adabin Hausa
Makarantar Gudunmawa da Muhimmanci da Amfanin
Adabin Hausa
Makarantar Falsafa da Tasirin Adabin Hausa ga Rayuwar
Al’umma
JAWABIN KAMMALAWA
Harshen Hausa yana da yalwa da faɗi ta yadda za a iya
amfani da shi don gabatar da kowane irin nazari da ake son
gabatarwa ko aiwatarwa idan dai an sa azama ta sosai. Harshe
ne wanda yake karɓar ci gaba ta hanyar saduwa da baƙin al’adu.
Wannan ni’imtacciyar ɗabi’ar harshen Hausa ce ta ba manazarta
damar shirya wa da ƙirƙiro hanyoyin nazarin adabin Hausa.
Manazarta adabin Hausa sun yi ƙoƙarin samarwa da fassaro
kalmomin nazari daga baƙin harsuna, musamman harshen
Larabci da na Ingilishi. Daga nan nazarin adabin Hausa ya
kankama har ya cim ma zango na tabbatar da shiryayyun
hanyoyin nazarin adabi da suka shafi adabin waƙar baka da
adabin rubutacciyar waƙa da adabin ƙagaggun labarai da kuma
adabin wasan kwaikwayo.
Babu shakka, a wannan lokaci (2008) waɗannan hanyoyi
na nazarin adabin Hausa sun fara karɓuwa a tsakanin manazarta
da ɗalibai da su kansu masana adabin Hausa. Kuma yawancin
waɗannan hanyoyi an yi ƙoƙarin bubbuga su55 don ɗalibai da
sauran manazarta su sami kai wa gare su.
A wannan nazari an duba makarantu da hanyoyin nazari
na Larabci da kuma na Ingilishi domin su ne suka buɗe wa
Hausawa ido a fannin nazarin adabin Hausa. An ruwaito
hanyoyin nazari daban-daban daga waɗannan al’ummu
waɗanda suka zama matakai na ɗora nazarin adabin Hausa .
Daga nan aka kawo tarihin ginuwa da feɗe adabin Hausa ta
kallon zamunan adabin Hausa da suka haɗa da lokacin zaman
farko da lokacin zuwan Musulunci da zamanin daular
55 A wannan aiki an kawo misalai da yawan gaske na ire-iren
waxannan ayyuka da aka bubbuga.
Usmaniyya da lokacin zuwan Turawa. Sannan an duba ayyukan
adabin Hausa da suka auku a waɗannan lokuta. Haka kuma an
ruwaito makarantu da masana daban-daban waɗanda suka
taimaka wajen samar da hanyoyin nazarin adabin Hausa.
Wani muhimmin ginshiƙi da wannan aiki ya duba shi ne
ayyana dabaru da hanyoyin nazarin adabin Hausa kamar yadda
manazarta daban-daban suka raya su. Aƙalla an kawo ayyukan
manyan manazarta guda goma sha huɗu (14) da suka fito da
hanyoyin nazarin rubutacciyar waƙa da waƙar baka da
ƙagaggun labarai da kuma wasannin kwaikwayo da sauran
sassan adabin baka. A wannan aiki an fahimci masana da
manazarta adabin Hausa sun haɗu a kan waɗannan manyan
matakan nazarin adabin Hausa:
Matakan Nazarin Rubutacciyar Waƙa Matakan Nazarin Waƙar Baka
Share Fage Gabatrwa
Jigo Turke
Zubi da Tsari Awon Baka
Salo da Sarrafa Harshe Salo da Sarrafa
Harshe
-Adon Harshe Adon Harshe
-Aiwatr da Harshe Aiwatar da Harshe
Naɗewa Jawabin Kammalawa
Manzarta Manazarta
Rataye Rataye
Ga kuma matakan nazarin zube na ƙagaggun labarai da
wasan kwaikwayo:
Share Fage
Jigo
Zubi da Tsari
Taurari
Salo da Sarrafa Harshe
Naɗewa
Manazarta
Matakan nazarin sauran sassan adabin baka su ne
kamar haka:
Gabatarwa
Ma’ana
Asali ko Tushe da Yanayi
Nau’o’in/Rabe-Rabe/Ire-Ire
Jigo
Tsari
Siga ko Ƙira
Salo
Naɗewa
Manazarta
A dunƙule, matsayin nazarin adabin Hausa ya cim ma
mataki na a zo a gani, ayyukan da aka gabatar na a yaba ne.
Amma ya zama wajibi ga manazarta Hausa a ƙara tashi tsaye a
sa himma don a daɗa kyautata wannan hanya, a daɗa bunƙasa
ta, ta ci gba da dacewa da zamani.
MANAZARTA
Abdulƙadir, Ɗ., 1975. ‘The Role of an Oral Singer in Hausa/Fulani
Society: A Case Study of Mamman Shata.’ Kundin Digiri na Uku.
Indiana: Indiana University.
Abdulhalim Al-Najjara.1968. Tarikh al-Adb al-Arabi. Al-Asr Al-
Islami. Cairo: Dar al-Ma’arif.
Abraham, M.H. 1981. A Glossary of Literary Terms . New York,
Holt:Rinehart & Winston.
Ahmad Amin, 1964. Duhal-Islam. Cairo: Maktabat al-Nahda.
Ahmad, A; 1981. ‘An Anthology of the Verse of Nana Asma’u
Kundin Digiri na Biyu. London:SOAS.
Alhashimi, S. A; Babu Shekara Bugawa. Mizanul-Zahab . Cairo:
Khalifa Printing Press.
Auta, A.L. 1986. ‘ Gudunmuwar Adabin Baka Dangane da Adana
Tarihi’. Kundin Digiri na Biyu. Kano: Sashen Koyar da Harsunan
Nijeriya, Jami’ar Bayero.
Badawi, D. 1969 & 1974. Dirasatu fi Nakd al-Adab al-Arabi. Beirut,
Lebanon: Dar al-Thi qafah.
CNHN; 1977. Waƙa a Bakin Mai Ita I & II. Kano: Cibiyar Nazarin
Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero.
Dan Ben-Amos and Kenneth, S.G. (Eds) 1975. Folklife:
Performance and Communications. Paris: Mouton, The Hague.
Dennis, R. 1974. Poetry And Truth. Paris : Mouton, The Hague.
Xangambo, A; 1976. Gadon Fe xe Waƙa. Takarda Wadda ya Gabatar.
Kano:Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero.
Xangambo, A. 1980. ‘ Hausa Wa’azi Verse From C.1800 to C.1970
Kundin Digiri na Uku. London: SOAS.
Xangambo, A. 1981. Xaurayar Gadon Fe xe Waƙa. Takarda wadda ya
Gabatar. Kano: Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar
Bayero.
Xangambo, A. 2008 . Rabe-Raben Adabin Hausa (Sabon Tsari).
Zaria: Amana Publishers Limited.
Xangambo, A. 2007. Xaurayar gadon Fexe Waƙa (Sabon Tsari).
Kano, Nigeria: K.D.G Publishers.
Finnengan, R., 1970. Oral Literature in Africa. London: Oxford
University Press.
Gusau, S.M. 1983. ‘Waqoqin Noma na Baka: Yanaye-Yanayensu
da Sigoginsu, Musamman a Qasar Sakkwato’. Kundin Digiri na
Biyu. Kano: Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya: Jami’ar
Bayero.
Gusau, S.M. 1984. Nazarin Zavavvun Waqoqin Baka na Hausa .
Unpublished Book. Kano: Sashen Koyar da Harsunan
Nijeriya: Jami’ar Bayero.
Gusau, S.M. 1988. Waqoqin Makaxan Fada: Yanayinsu da
Sigoginsu’. Kundin Digiri na Uku, Kano: Sashen Koyar da
Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero.
Gusau, S.M. 1989. Tsokaci A Kan Waƙar Sahibi. Unpublished
Book. Kano: Jami’ar Bayero.
Gusau, S. M. 2002. Salihu Jankixi Sarkin Taushi . Kaduna: Baraka
Press and Publishing Limited.
Gusau, S.M. 1993&2003. Jagorar Nazarin Waƙar Baka . Kano:
Benchmark Publishers Limited.
Gusau, S.M. 2008. Waqoqin Baka a Qasar Hausa: Yanaye-
Yanayensu da Sigoginsu . Kano: Benchmark Publishers
Limited.
Hiskett, M., 1975. A History of Hausa Islamic Verse. London.
Ibrahim, M.S. 1982. ‘ Dangantakar Al’ada da Addini: Tasirin
Musulunci kan Al’adun Hausawa’. Kundin Digiri na Biyu.
Kano:Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero.
Ladan, U., 1974. ‘Drama And Performance in the Northern
States’, Kundin Digiri na Biyu. Leeds: Jami’ar Leeds.
Muhammad, X. 1971. ‘Modern Hausa Literature’ a cikin King, B.
(ed) Introduction to Nigerian Literature . Lagos.
Muhammad, X. 1990. Hausa Metalanguage ( Qamus na Kevavvun
Kalmomi). Ibadan: University Press Limited.
Muhammad, Ɗ., 1973. ‘A Vocabulary of Literary Terms in Hausa .
Harsunan Nijeriya III. Kano : Cibiyar Nazarin Harsunan
Nijeriya, Jami’ar Bayero.
Muhammad, X.1977. ‘ Individual Talent in Hausa Peotic Tradition:
A Study of Aqilu Aliyu and His Art’. Kundin Digiri na Uku.
London: SOAS.
Mukhtar, I. 2004. Jagoran Nazarin Qagaggun Labarai . Kano:
Benchmark Publishers Limited.
Mukhtar, I. 2004. Stylistics Theories, Practice and Criticism .
Abuja: Countryside Publishers Limited.
Mukhtar, I. 2005. Bayanin Rubutattun Waqoqin Hausa. Abuja:
Countryside Publishers Limited.
Mukoshy, I. A. 1979. “ The Shehu’s Fulfulde Poem: Yinre
Tanashahuje: Its Translation and Analytical Commentary” a
cikin Harsunan Nijerya IX. Kano: Cibiyar Nazarin Harsunan
Nijeriya, Jami’ar Bayero.
Ndudim, C. 1999. Introduction to the Study of Literature and
Criticism. Durbar, Oyo: Odumatt Press & Publishers.
Richard, M. Dorson, 1972. African Folklife . London: Prentice Hall
Richard, M. Dorson; 1972. Folklore And Folklife:An Introduction.
America, Chicago: U niversity of Chicago Press.
Sa’id, B; 1978 . Gudunmuwar Masu Jihadi Kan Adabin Hausa .
Kundin Digiri na Biyu. Kano: Jami’ar Bayero.
Sa’id, B. 2002. “Rubutattun Waqoqin Hausa na Qarni na Ashirin
a Sakkwato da Kebbi da Zamfara”. Kundin Digiri na Uku.
Kano: Sashen Koyar da Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero.
Sadi, S.A., 1989. ‘Tsokaci a kan Hanyoyin Nazarin Adabin Baka
na Hausa’. Takarda Wadda ya Gabatar. Kano: Sashen
Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero.
Sayyid Qudub; Babu Shekarar Bugawa. Al-Naqad al-Adabi:
Usuluhu wa Manahijuhu . Beirut, Lebanon: Dar al-Kutub al-
Arabiyyah.
Skinner, N. 1980. An Anthology of Hausa Literature in
Translation . Zaria: NNPC.
Sipikin, M. 1978. “ Ma’aunin Waƙar Hausa” a Cikin Studies in
Hausa Language and Literature. Kano: Cibiyar Nazarin
Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero.
Umar, M.B. 1984. Dangantakar Adabin Baka da Al’adun
Gargajiya Na Hausa: Kano: Triumph Publishing Company.
Wellek, R. & Warren A. 1956: Theory of Literature. London: Lowe
and Brydone Limited.
Williams, D. 1990. English Language Teaching: An Integrated
Approach . Ibadan: Spectrum Books Limited.
Yahaya, I.Y. 1979. “ Hausa Folklore as an Educational Tools” a
cikin Harsunan Nijeriya IX. Kano: Cibiyar Nazarin Harsunan
Nijeriya, Jami’ar Bayero.
Yahaya, I.Y. 1979. ‘ The Oral Art and Socialisation Process’ Kundin
Digiri na Uku. Zaria: Jami’ar Ahmadu Bello.
Yahaya, I.Y. 1988. Hausa A Rubuce: Tarihin Rubuce Rubuce Cikin
Hausa. Zaria:NNPC.
Yahaya, I.Y. da Ɗangambo, A., 1986. Jagoran Nazarin Hausa Don
Makarantu. Zaria: NNPC.
Yahya, A.B.,1983. ‘ A Critical Anthology of the Verse of Alhaji Bello
Giɗaɗawa’. Kundin Digiri na Biyu. Kano: Jami’ar Bayero.
’Yar-Aduwa, T. M. 2007. Wasan Kwaikwayo na Hausa: Nau’o’insa
da Sigoginsa . Kano: Benchmark Publishers Limited.
Ana loda PDF...